Η Κύπρος είναι γεμάτη θησαυρούς που κρύβουν αιώνες ιστορίας, πίστης και παράδοσης. Ανάμεσα σε βουνά, ακτές και χωριά, αρκετές εκκλησίες και ξωκλήσια αφηγούνται τις δικές τους μοναδικές ιστορίες, προσφέροντας στους επισκέπτες κάτι πολύ περισσότερο από μια απλή στάση σε μια εκδρομή. Από Μνημεία Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς, ενταγμένα στον κατάλογο της UNESCO μέχρι μικρούς ναούς που μαγεύουν με την απλότητά τους, οι παρακάτω 4+1 εκκλησίες αξίζουν μια θέση στη λίστα κάθε ταξιδιώτη.
Άγιος Νικόλαος της Στέγης, Κακοπετριά – Το βυζαντινό στολίδι που κρύβεται στην καρδιά του βουνού
Ο ναός του Αγίου Νικολάου της Στέγης βρίσκεται σε κεντρική περιοχή της οροσειράς του Τροόδους στο βόρειο τμήμα της κοιλάδας της Σολέας. Τον συναντάει κανείς σε απόσταση δύο περίπου χιλιομέτρων νοτιοδυτικά της γραφικής και πανέμορφης Κακοπετριάς, κτισμένος στη δυτική όχθη του ποταμού Κλάριου αλλιώς Καρκώτη.
Σύμφωνα με ιστορικές πηγές, ο συγκεκριμένος ναός, είναι το μόνο απομεινάρι παλαιού καθολικού, βυζαντινού μοναστηριού και όπως φαίνεται από την εκκλησία, το μοναστήρι ιδρύθηκε τον 11ο αιώνα. Μάλιστα, οι παλαιότερες γραπτές μαρτυρίες για τη μονή, ανάγονται στα τέλη του 13ου – αρχές του 14ου αιώνα.
Η μονή γνώρισε ιδιαίτερη ακμή τόσο κατά τη Μέση Βυζαντινή περίοδο όσο και στα χρόνια της Φραγκοκρατίας. Ωστόσο, από τον 18ο αιώνα άρχισε να παρακμάζει, με συνέπεια να έχει διαλυθεί έως τα τέλη του 19ου αιώνα. Από τότε, ο χώρος χρησιμοποιείται ως εξωκλήσι και τόπος προσκυνήματος, όπως και σήμερα. Αξίζει να σημειωθεί ότι πέραν από τον ναό, δεν έχουν διασωθεί άλλα κτίσματα του μοναστηριακού συγκροτήματος.
Την ίδια ώρα, θα έλεγε κανείς, ότι η εκκλησία του Αγίου Νικολάου είναι ένα βυζαντινό κόσμημα που μαρτυρεί τη βαθιά θρησκευτική παράδοση του νησιού μας, με τις τοιχογραφίες που το διακοσμούν, να «ψιθυρίζουν» αιώνες ιστορίας. Οι τοιχογραφίες, οι οποίες χρονολογούνται από τον 11ο αιώνα και μετά, παρουσιάζουν πρόσωπα Αγίων και σκηνές από τη ζωή του Χριστού, αναδεικνύοντας μια μοναδική συνέχεια καλλιτεχνικής έκφρασης στον χώρο.
Σημαντικό είναι να αναφερθεί, ότι η εκκλησία του Αγίου Νικολάου της Στέγης, από το 1985 περιλαμβάνεται, μαζί με άλλες εννέα τοιχογραφημένες βυζαντινές εκκλησίες του Τροόδους, στον κατάλογο των Μνημείων Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO.
Παναγία Φορβιώτισσα, Νικητάρι – Εκεί όπου η βυζαντινή τέχνη συναντά την κυπριακή ψυχή
Σε απόσταση τριών περίπου χιλιομέτρων από το ορεινό χωριό Νικητάρι της Επαρχίας Λευκωσίας χτισμένη στην ανατολική πλευρά ενός μικρού ποταμού, βρίσκεται η εκκλησία της Παναγίας της Ασίνου, γνωστή ευρύτερα και ως η Παναγία της Φορβιώτισσας. Ένας κρυφός θρησκευτικός θησαυρός, θα έλεγε κανείς, στο βουνό που αγκαλιάζει το τοπίο με την ήρεμη φυσική του ομορφιά.
Ο συγκεκριμένος ναός αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά βυζαντινά μνημεία της Κύπρου, ενώ από το 1985 κατέχει περίοπτη θέση στον κατάλογο της Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO. Στο εσωτερικό της διατηρούνται μερικές από τις σπουδαιότερες βυζαντινές τοιχογραφίες του νησιού, δημιουργίες που καλύπτουν μια μακρά περίοδο από τον 12ο έως τον 17ο αιώνα.
Πρόκειται για μια μικρή εκκλησία από πέτρα της περιοχής ξεπροβάλλει με την αμφικλινή στέγη της, καλυμμένη με επίπεδα κεραμίδια. Κάποτε αποτελούσε το καθολικό της Μονής των Φορβίων, από την οποία πήρε και την ονομασία του. Σύμφωνα με επιγραφή που σώζεται πάνω από τη νότια είσοδο και χρονολογείται στα έτη 1105–1106, ιδρυτής της Μονής ήταν ο Μάγιστρος Νικηφόρος Ισχύριος, ο οποίος αργότερα έγινε μοναχός με το όνομα Νικόλαος. Η ίδρυση της Μονής τοποθετείται στο 1099 και η λειτουργία της συνεχίστηκε αδιάλειπτα και κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, έως τα τέλη του 18ου αιώνα, οπότε και εγκαταλείφθηκε.
Ο ναός διαρθρώνεται σε δύο βασικά τμήματα: τον μονόχωρο, καμαροσκέπαστο κυρίως χώρο λατρείας και τον νάρθηκα, ο οποίος προστέθηκε σε μεταγενέστερη φάση, συγκεκριμένα στο δεύτερο μισό του 12ου αιώνα. Ένα ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό χαρακτηριστικό του νάρθηκα είναι ότι οι πλευρικοί του τοίχοι καταλήγουν σε αψίδες, στοιχείο που αποδίδεται σε επιρροές από την αρχιτεκτονική παράδοση της Κωνσταντινούπολης, η οποία πιστεύεται ότι ήταν η γενέτειρα του καλλιτέχνη. Ήδη από τον 12ο αιώνα, ο ναός προστατευόταν με δεύτερη, εξωτερική ξύλινη στέγη, καλυμμένη με επίπεδα αγκιστρωτά κεραμίδια. Στη σημερινή εποχή δεν διατηρούνται ορατά κατάλοιπα υπόλοιπων κτισμάτων.
Παναγία του Μουτουλλά, Μουτουλλάς – Ένας μικρός ναός με μεγάλες ιστορίες από το παρελθόν
Στον Μουτουλλά βρίσκεται ένα από τα πιο σημαντικά θρησκευτικά και πολιτιστικά μνημεία του νησιού μας· μία μικρή εκκλησία αφιερωμένη στην Παναγία του Μουτουλλά. Θεωρείται η παλαιότερη χρονολογημένη εκκλησία της Κύπρου με αμφικλινή ξύλινη στέγη, γι’ αυτό μεταξύ άλλων χαρακτηριστικών της, ξεχωρίζει από τις υπόλοιπες εκκλησίες.
Η εκκλησία της Παναγίας του Μουτουλλά, σύμφωνα με την κτητορική επιγραφή που βρίσκεται στο βόρειο τοίχο του Ιερού Βήματος, «κτίστηκε και τοιχογραφήθηκε το 1280 μ.Χ, με δαπάνη του Ιωάννη του Μουτουλλά και της συζύγου του Ειρήνης, οι οποίοι απεικονίζονται να κρατούν το ομοίωμα της εκκλησίας». Πιστεύεται ότι μπορεί να ήταν ένα ιδιωτικό παρεκκλήσι.
Ο θρησκευτικός, αυτός, θησαυρός στην κοιλάδα της Μαραθάσας, περιλαμβάνεται από το 1985 στον κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Σύμφωνα με αφιέρωμα του Κοινοτικού Συμβουλίου Μουτουλλά, η συγκεκριμένη εκκλησία περιλήφθηκε στον κατάλογο της UNESCO βάσει τριών κριτηρίων. Αρχικά, γιατί αποτελεί ένα σημαντικό αρχιτεκτονικό μνημείο που διατηρείται σε πολύ καλή κατάσταση. Δεύτερον, γιατί αποτελεί εξαιρετική μαρτυρία του βυζαντινού πολιτισμού στο νησί και τρίτον, λόγω των τοιχογραφιών της εκκλησίας, καθώς περιλαμβάνουν στοιχεία που αποδεικνύουν τη σχέση μεταξύ ανατολικής και δυτικής τέχνης. Βάσει του τελευταίου σημείου, οι τοιχογραφίες που βρίσκονται στο εσωτερικό της εκκλησίας αφηγούνται σκηνές από τη ζωή της Παναγίας και των Χριστιανικών διδαγμάτων, αποτελώντας μοναδικά δείγματα της θρησκευτικής κυπριακής ζωγραφικής.
Η εκκλησία είναι κτισμένη σ’ έναν λόφο της περιοχής και προσφέρει στους επισκέπτες μαγευτική θέα προς τα γύρω χωριά, τα βουνά και το καταπράσινο τοπίο.
Παναγία η Οδηγήτρια, Αρεδιού – Ένας ξεχωριστός ναός που ξεχωρίζει για την ιστορία και την ατμόσφαιρά του
Στις ανατολικές παρυφές της κοινότητας Αρεδιού της Επαρχίας Λευκωσίας βρίσκεται ένα πολύ ξεχωριστό μεσαιωνικό κτίσμα περικυκλωμένο από ελαιώνες πολλών ετών. Πρόκειται για μία εκκλησία αφιερωμένη στην Παναγία την Οδηγήτρια.
Η συγκεκριμένη εκκλησία χρονολογείται κατά τον 13ο αιώνα, ενώ σύμφωνα με την παράδοση ανεγέρθηκε στα αρχαία ερείπια ειδωλολατρικού ναού. Πρόκειται για έναν μονόκλιτο ναό με τρούλλο και ξεχωρίζει από την αρχιτεκτονική του και την εξωτερική πέτρα που τον διακοσμεί. Το εσωτερικό της εκκλησίας κοσμείται με τοιχογραφίες του 13ου, 14ου και 15ου αιώνα αλλά και με το ξεχωριστό φιλοτεχνημένο τέμπλο του, έργο του 17ου αιώνα.
Υπάρχουν αρκετές παραδόσεις που συνδέονται με την συγκεκριμένη εκκλησία. Μεταξύ άλλων, σύμφωνα με μία παράδοση στο μέρος που βρίσκεται η εκκλησία κάθισε η Παναγία που περνούσε από το χωριό για να ξεκουραστεί.
Μία ακόμα παράδοση, αναφέρεται στην κόρη του βασιλιά της Ταμασού Αρετού, που συνήθιζε να επισκέπτεται το χωριό προσφέροντας θυσία στον βωμό που βρισκόταν στη θέση της Παναγίας της Οδηγήτριας.
Υποστηρίζεται επίσης η ύπαρξη μίας χρυσής άμαξας, θαμμένης κάτω από τον ναό. Η άμαξα αυτή, λέγεται πως όταν πωληθεί σε καιρούς σιτοδείας, θα μπορέσει να θρέψει όλον τον πληθυσμό της Κύπρου για εννέα χρόνια. Ο πρώτος όμως που θα δει την άμαξα θα τυφλωθεί.
Αναμφισβήτητα, ο συγκεκριμένος ναός αποτελεί έναν μοναδικό θρησκευτικό προορισμό, όχι μόνο για την ιστορία του αλλά και για την τοποθεσία του.
Παναγία Ποδίθου, Γαλάτα – Η εκκλησία που ταξιδεύει τους επισκέπτες στην καρδιά του θρησκευτικού χαρακτήρα της Κύπρου
Ο ναός της Παναγίας της Ποδίθου στη Γαλάτα, βρίσκεται στο βόρειο άκρο της κοιλάδας της Σολέας, σε μια καταπράσινη γωνιά της κεντρικής οροσειράς του Τροόδους. Είναι χτισμένος μέσα στη στενή και εύφορη κοιλάδα του ποταμού Κλάριου, αλλιώς Καρκώτη, λίγα μόλις εκατοντάδες μέτρα βόρεια της Γαλάτας και αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι του φυσικού και πολιτιστικού τοπίου της περιοχής.
Αξίζει να σημειωθεί ότι από το 1985, η Παναγία Ποδίθου συγκαταλέγεται επίσημα στα Μνημεία Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO, επιβεβαιώνοντας τη διαχρονική της σημασία για την ιστορία, την τέχνη και την ταυτότητα του νησιού μας.
Το μνημείο αποτελεί το καθολικό μικρής ομώνυμης Μονής, που ιδρύθηκε το 1502 με χορηγία του Δημητρίου ντε Κορόν και της συζύγου του Ελένης. Η μονή λειτούργησε έως τις αρχές του 19ου αιώνα, αλλά εγκαταλείφθηκε μετά τα γεγονότα του 1821. Στα μέσα του 19ου αιώνα φιλοξένησε το πρώτο Δημοτικό σχολείο της Γαλάτας.
Πρόκειται για μονόχωρο ξυλόστεγο ναό με ορθογώνια κάτοψη και μεταγενέστερη στοά στις τρεις πλευρές του. Ο λιτός ζωγραφικός διάκοσμος σώζεται σε περιορισμένα τμήματα, με μεταγενέστερες τοιχογραφίες του 17ου αιώνα να απεικονίζουν τους Αποστόλους Πέτρο και Παύλο.
Σήμερα, ο ναός της Παναγίας της Ποδίθου στέκει ως σιωπηλός μάρτυρας της ιστορικής και πνευματικής πορείας του τόπου. Αναμφισβήτητα, αποτελεί πολύτιμο τεκμήριο της τοπικής κληρονομιάς, υπενθυμίζοντας τη διαχρονική σχέση της κοινότητας και της Κύπρου γενικότερα, με την ιστορία και την πίστη.
Γράφει η Χριστίνα Γεωργίου (συλλογή από παλιότερα άρθρα του Μένουμε Κύπρο)
