Αύγουστος στην Κύπρο. Ο ήλιος καίει, η γη διψά και η φύση μοιάζει, σε πολλά σημεία, να έχει κατεβάσει τους ρυθμούς της. Κι όμως, μέσα στο κατακαλόκαιρο, υπάρχουν φυτά που τώρα βρίσκονται στη δική τους εποχή.
Ένα από αυτά είναι ο αντζουλόβατος, γνωστός και ως σμίλαξ, το φυτό που οι αρχαίοι Έλληνες γνώριζαν ως Smilax aspera. Ένας αυτοφυής, αγκαθωτός θάμνος της κυπριακής υπαίθρου, που μπορεί να ξεπεράσει το ένα μέτρο σε ύψος και να τυλίγεται ανάμεσα στη βλάστηση, δίνοντας χρώμα ακόμη και στις πιο ζεστές εβδομάδες του χρόνου.
Η ανθοφορία του αρχίζει αυτή την εποχή και συνεχίζεται μέχρι και τον Οκτώβριο. Τα μικρά άνθη του κινούνται σε αποχρώσεις από πρασινοκίτρινο έως ροζ-καφέ, διακριτικά αλλά χαρακτηριστικά. Τα φύλλα του, καρδιόσχημα, ξεχωρίζουν ανάμεσα στα άλλα φυτά, ενώ αργότερα εμφανίζονται οι καρποί του, μικρές κόκκινες ρώγες που σχηματίζουν τσαμπιά.
Ο αντζουλόβατος είναι από εκείνα τα φυτά που συναντά κανείς σχεδόν σε ολόκληρη την Κύπρο. Είναι ιδιαίτερα κοινός στις δασικές περιοχές του Τροόδους, στην Πιτσιλιά αλλά και στον Ακάμα, όπου αποτελεί μέρος της χαρακτηριστικής άγριας βλάστησης.
Ένα φυτό με ιστορία αιώνων
Η σχέση του ανθρώπου με τον σμίλαξ δεν είναι καινούργια. Το φυτό αναφέρεται από τον Διοσκουρίδη και από παλιά αποδίδονταν στα στελέχη και στους καρπούς του διάφορες φαρμακευτικές ιδιότητες. Χρησιμοποιούνταν παραδοσιακά ως διουρητικό και τονωτικό, ενώ σε παλαιότερες εποχές θεωρούνταν ακόμη και αντίδοτο σε δηλητηριάσεις.
Στην κυπριακή λαϊκή παράδοση καταγράφεται μάλιστα μια ιδιαίτερη συνήθεια: οι καρποί συνθλίβονταν και ο χυμός τους αναμειγνυόταν με ρόφημα, το οποίο έδιναν ακόμη και σε νεογέννητα, πιστεύοντας ότι με αυτόν τον τρόπο θα αποκτούσαν ανθεκτικότητα απέναντι σε δηλητηριάσεις.
Σήμερα, τέτοιες παραδοσιακές πρακτικές ανήκουν περισσότερο στην ιστορία και στη λαογραφία και δεν πρέπει να εκλαμβάνονται ως ιατρικές οδηγίες.
Ο καρπός του φυτού είναι βρώσιμος, ενώ στην παραδοσιακή κουζίνα αξιοποιούνταν και οι νεαροί βλαστοί του, οι οποίοι μαγειρεύονται όπως τα γνωστά αγρέλια.
Κι έτσι, κάθε Αύγουστο, όταν η κυπριακή φύση μοιάζει να σιωπά κάτω από τη ζέστη, ο αντζουλόβατος θυμίζει πως η ζωή δεν σταματά ποτέ. Ανάμεσα στα δέντρα και στους θάμνους, στις πλαγιές του Τροόδους και στα μονοπάτια του Ακάμα, ανθίζει διακριτικά ένα φυτό με αρχαίο όνομα, λαϊκές παραδόσεις και μια θέση βαθιά ριζωμένη στη χλωρίδα της Κύπρου.
Γράφει η Χριστίνα Γεωργίου | Φωτογραφία και πληροφορίες: Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια
