Στις πεδινές και ημιορεινές πλαγιές της Κύπρου, φυτρώνει ένας ταπεινός αλλά ανθεκτικός θάμνος με σκληρά αγκάθια και… ακόμη πιο σκληρή φήμη. Η ακουμένη – γνωστή και ως εκουμένη, μαζουλιά, καζουλιά, πετραγκαθκιά ή μαυραγκαθκιά – δεν είναι απλώς ένα άγριο φυτό. Είναι κομμάτι της λαϊκής μνήμης.
Η επιστημονική της ονομασία είναι Rhamnus oleoides (Ράμνος η ελαιοειδής) και ανήκει στην οικογένεια των Rhamnaceae. Στον αγγλόφωνο κόσμο τη συναντούμε ως Buckthorn. Στην Κύπρο, όμως, είναι κάτι πολύ περισσότερο από ένας «αγκαθωτός θάμνος» και ανήκει στην οικογένεια των ραμνιδών.
Πώς μοιάζει και πότε ανθίζει;
Φτάνει μέχρι και τα 2,5 μέτρα ύψος, με διχαλωτά κλαδιά που καταλήγουν σε σκληρό, επίμονο αγκάθι — σαν να θέλει να προστατεύσει τα μυστικά της. Ανθίζει από τον Μάρτιο μέχρι τον Απρίλιο, χαρίζοντας διακριτικά άνθη, ενώ οι μικροί, στρογγυλοί, κοκκινωποί καρποί της ξεχωρίζουν μέσα στο άγριο τοπίο.
Αξίζει να σημειωθεί ότι οι καρποί της ακουμένης είναι και βαφικοί, καθώς μπορούν να χρησιμοποιηθούν για την παραγωγή χρώματος. Περιέχουν ουσίες κατάλληλες για την παρασκευή φυσικών βαφών, οι οποίες αξιοποιούνται στο βάψιμο υφασμάτων ή άλλων υλικών.
Η… μεταφυσική και η φαρμακευτική της διάσταση
Όμως η ακουμένη δεν περιορίστηκε ποτέ στη βοτανική της ταυτότητα. Στα παλαιότερα χρόνια, ιδιαίτερα στην Καρπασία, το φυτό αυτό είχε σχεδόν μεταφυσική διάσταση. Οι κάτοικοι πίστευαν πως μπορούσε να αποτρέπει «μάγια». Ένα κλαδί της τοποθετημένο σε δίχτυα ή άλλα σύνεργα ψαρέματος θεωρείτο ασπίδα προστασίας – ένα φυσικό φυλαχτό ενάντια στο «μάγεμα».
Παράλληλα, η εμπειρική και λαϊκή ιατρική αξιοποιούσε τις φαρμακευτικές της ιδιότητες. Σε μια εποχή που το φαρμακείο βρισκόταν στο βουνό και όχι στο ράφι, η ακουμένη είχε τη δική της θέση στο θεραπευτικό «κομμάτι» της κοινότητας.
Η ακουμένη, σήμερα, μπορεί να περνά απαρατήρητη δίπλα στον δρόμο. Παρόλα αυτά, κάθε αγκάθι της κουβαλά μια ιστορία – από την επιστήμη μέχρι τη δεισιδαιμονία. Μας θυμίζει πως η φύση δεν είναι απλώς μέρος του περιβάλλοντος, αλλά φορέας ιστορίας, εμπειρίας και πολιτισμού. Αρκεί να σταθούμε για λίγο και να την παρατηρήσουμε.
Γράφει η Χριστίνα Γεωργίου με πληροφορίες της Μεγάλης Κυπριακής Εγκυκλοπαίδειας