Πριν ο «Αλέξης Ζορμπάς» συνδέσει το όνομα του Μιχάλη Κακογιάννη με ένα παγκόσμιο κινηματογραφικό φαινόμενο, είχε προηγηθεί μια δεκαετία σημαντικών ταινιών. Το «Κυριακάτικο ξύπνημα», η «Στέλλα», «Το κορίτσι με τα μαύρα» και η «Ηλέκτρα» είχαν ήδη δείξει έναν δημιουργό που μπορούσε να περάσει από την κωμωδία στην κοινωνική σύγκρουση και από εκεί στην αρχαία τραγωδία.
Για την Κύπρο, η επιστροφή σε εκείνη την περίοδο έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Η διαδρομή άρχισε στη Λεμεσό και εξελίχθηκε μέσα από τη βρετανική εκπαίδευση, το ραδιόφωνο, το θέατρο και τον ελληνικό κινηματογράφο. Ο Κακογιάννης διαμόρφωσε μια καλλιτεχνική γλώσσα που μπορούσε να συνομιλεί με διαφορετικά κοινά, κρατώντας συγκεκριμένους ανθρώπους και συγκρούσεις στο κέντρο της εικόνας.
Από τη Λεμεσό στο Λονδίνο
Ο Κακογιάννης γεννήθηκε στη Λεμεσό, σε μια Κύπρο υπό βρετανική διοίκηση. Στο Λονδίνο σπούδασε νομική, αλλά παράλληλα στράφηκε στις δραματικές τέχνες και στη σκηνοθεσία. Η επαγγελματική κατεύθυνση που προέκυπτε από τις αρχικές σπουδές του άλλαξε καθώς το θέατρο αποκτούσε μεγαλύτερη θέση στη ζωή του.
Εργάστηκε στην ελληνική υπηρεσία του BBC ως εκφωνητής και παραγωγός πολιτιστικών προγραμμάτων, με παρουσία και στην «Κυπριακή Ωρα». Το ραδιόφωνο απαιτούσε ακρίβεια στον λόγο, αίσθηση ρυθμού και επικοινωνία με ακροατές που δεν είχαν μπροστά τους εικόνα. Η εμπειρία αυτή συνυπήρξε με την εκπαίδευση στην υποκριτική και στη σκηνοθεσία.
Το 1947 άρχισε να εργάζεται στο αγγλικό θέατρο ως ηθοποιός. Σταδιακά επέλεξε τη σκηνοθεσία και στις αρχές της δεκαετίας του 1950 εγκαταστάθηκε στην Αθήνα. Η μετακίνηση έφερε κοντά μια διεθνή θεατρική παιδεία και μια κινηματογραφία που αναζητούσε νέους τρόπους έκφρασης.
Η αρχή με ένα κυριακάτικο ξύπνημα
Το «Κυριακάτικο ξύπνημα», που κυκλοφόρησε το 1954, έδωσε την πρώτη κινηματογραφική αφετηρία. Η Ελλη Λαμπέτη και ο Δημήτρης Χορν βρέθηκαν στο κέντρο μιας αστικής κωμωδίας, όπου ένα λαχείο γίνεται αφορμή για παρεξηγήσεις και συνάντηση διαφορετικών επιθυμιών.
Η επιλογή της κωμωδίας δείχνει πόσο ευρύτερο ήταν το ενδιαφέρον του από τη μεταγενέστερη εικόνα του σκηνοθέτη μεγάλων δραματικών έργων. Η πόλη, η κίνηση των ανθρώπων και οι ανατροπές της καθημερινότητας μπορούν να διαβαστούν ως πεδίο κινηματογραφικής παρατήρησης. Η αρχή του περιλαμβάνει ήδη ενδιαφέρον για τον χαρακτήρα μέσα σε συγκεκριμένο κοινωνικό περιβάλλον.
Η ελευθερία της «Στέλλας»
Το 1955 η «Στέλλα» έφερε στη μεγάλη οθόνη τη Μελίνα Μερκούρη στον ομώνυμο ρόλο. Η ιστορία, βασισμένη σε έργο του Ιάκωβου Καμπανέλλη, περιστρέφεται γύρω από μια τραγουδίστρια που υπερασπίζεται την προσωπική της ελευθερία μέσα σε ένα περιβάλλον ισχυρών κοινωνικών προσδοκιών.
Η ηρωίδα παραμένει ενδιαφέρουσα επειδή διεκδικεί να ορίσει η ίδια τη ζωή και τις σχέσεις της. Η σύγκρουση δεν αφορά μόνο έναν έρωτα, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο η κοινότητα αντιμετωπίζει την ανεξαρτησία μιας γυναίκας. Η σύγχρονη θέαση μπορεί να αναζητήσει εκεί τις σχέσεις ανάμεσα στην επιθυμία, στην κοινωνική πίεση και στη βία.
Η ταινία παρουσιάστηκε στις Κάννες το 1955. Η διεθνής της πορεία επιβεβαίωσε ότι μια ιστορία με συγκεκριμένο ελληνικό περιβάλλον μπορούσε να απευθυνθεί σε κοινό πολύ πέρα από αυτό. Ο τοπικός χαρακτήρας δεν περιόριζε τη δύναμη της σύγκρουσης.
Το μαύρο ένδυμα και το βλέμμα της κοινότητας
Στο «Κορίτσι με τα μαύρα», το 1956, η Ελλη Λαμπέτη συνδέθηκε με μια διαφορετική εικόνα γυναικείας παρουσίας. Η Υδρα, οι ανθρώπινες σχέσεις και η κοινωνική επιτήρηση διαμορφώνουν ένα περιβάλλον όπου η ιδιωτική ζωή βρίσκεται διαρκώς εκτεθειμένη στο βλέμμα των άλλων.
Η διαδοχή από τη «Στέλλα» σε αυτή την ταινία προσφέρει ενδιαφέρον πεδίο σύγκρισης. Οι ηρωίδες έχουν διαφορετική έκφραση και διαφορετικό τρόπο αντίστασης, αλλά συναντούν όρια που ορίζονται συλλογικά. Η παρατήρηση των προσώπων, του χώρου και των σιωπών αποκαλύπτει μια σκηνοθεσία που δίνει βάρος και σε όσα δεν διατυπώνονται άμεσα.
Ακολούθησαν «Το τελευταίο ψέμα» και η «Ερόικα», διευρύνοντας τη θεματολογία προς την κοινωνική θέση, την ενηλικίωση και τη μνήμη. Η πρώιμη φιλμογραφία του περιλαμβάνει διαφορετικά είδη και λογοτεχνικές αφετηρίες, με σταθερό ενδιαφέρον για την ένταση ανάμεσα στο πρόσωπο και στο περιβάλλον του.
Η «Ηλέκτρα» ως κινηματογραφικό εγχείρημα
Το 1962 ο Κακογιάννης μετέφερε την «Ηλέκτρα» του Ευριπίδη στον κινηματογράφο, με την Ειρήνη Παπά στον κεντρικό ρόλο. Η φωτογραφία του Γουόλτερ Λάσαλι και η μουσική του Μίκη Θεοδωράκη συμμετείχαν στη δημιουργία ενός κόσμου όπου το τοπίο και τα σώματα αποκτούσαν ιδιαίτερο βάρος.
Η μεταφορά αρχαίας τραγωδίας απαιτούσε αποφάσεις για τον χώρο, τον λόγο και την παρουσία του χορού. Η κάμερα μπορούσε να πλησιάσει ένα πρόσωπο ή να το εντάξει σε μεγάλη ανοικτή επιφάνεια, αλλάζοντας τη σχέση με τον θεατή. Το έργο έγινε έτσι πεδίο κινηματογραφικής σύνθεσης.
Στις Κάννες η ταινία απέσπασε το 1962 βραβείο κινηματογραφικής διασκευής και τεχνική διάκριση. Η αναγνώριση αυτή προηγήθηκε του «Ζορμπά», που ακολούθησε το 1964. Η «Ηλέκτρα» άνοιξε επίσης τον δρόμο για τη μεταγενέστερη ενασχόληση του δημιουργού με τις «Τρωάδες» και την «Ιφιγένεια».
Ενας δημιουργός πέρα από τη μία ταινία
Η επιστροφή στα πρώτα έργα επιτρέπει να δούμε τον Κακογιάννη πέρα από τη διασημότητα του πιο γνωστού του τίτλου. Οι ταινίες αυτές δίνουν διαφορετικούς τρόπους να παρατηρήσουμε τη γυναίκα, την κοινωνική κρίση, τη νεότητα και το τραγικό. Αποτελούν αυτοτελείς σταθμούς, με δικό τους καλλιτεχνικό βάρος.
Η σχέση του με τις τέχνες συνεχίστηκε στο θέατρο, στην όπερα, στη μετάφραση και στη στήριξη πολιτιστικών θεσμών. Το κοινωφελές ίδρυμα που συνέστησε το 2004 απέκτησε πολιτιστικό κέντρο στον Ταύρο το 2009. Η πορεία από τη Λεμεσό προς το διεθνές κοινό άφησε έτσι και μια υλική συνέχεια για επόμενους δημιουργούς.
Για μια πρώτη γνωριμία με το έργο του, η θέαση δύο ταινιών με διαφορετικό χαρακτήρα, όπως η «Στέλλα» και η «Ηλέκτρα», προσφέρει ουσιαστική αφετηρία. Η σύγκριση φωτίζει τις αλλαγές της φόρμας και τη συνέχεια των ερωτημάτων. Ο δημιουργός γίνεται πιο ορατός όταν το όνομά του συνδεθεί ξανά με τις ίδιες τις εικόνες.
