Στη Λυθράγκωμη της Καρπασίας, ένας ναός κρατά την ιστορία μιας μεγάλης λεηλασίας. Τα σπαράγματα του 6ου αιώνα επέστρεψαν με διαδοχικές διεκδικήσεις.
Αποσπάστηκαν από τον τοίχο, μεταφέρθηκαν στο εξωτερικό και εμφανίστηκαν στην αγορά τέχνης. Τα ψηφιδωτά της Παναγίας Κανακαριάς στη Λυθράγκωμη της Καρπασίας είναι μια από τις γνωστότερες περιπτώσεις λεηλασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς της Κύπρου.
Η ιστορία τους αρχίζει πολλούς αιώνες νωρίτερα. Πρόκειται για έργα του 6ου αιώνα, από τα σπάνια σωζόμενα παραδείγματα πρωτοχριστιανικής ψηφιδωτής διακόσμησης.
Η παράσταση στην αψίδα
Στο κέντρο βρισκόταν η Θεοτόκος με τον Χριστό στα γόνατα, μέσα σε φωτεινή δόξα. Δύο αρχάγγελοι και φοινικόδεντρα πλαισίωναν την παράσταση, ενώ μια διακοσμητική ζώνη περιλάμβανε μετάλλια με τους αποστόλους.
Η αψίδα συνέδεε τις μορφές σε ένα σύνολο. Με την απόσπασή τους, τα τμήματα μετατράπηκαν σε χωριστά αντικείμενα, αποκομμένα από τη θέση για την οποία είχαν κατασκευαστεί.
Η λεηλασία και η επιστροφή
Τα ψηφιδωτά αφαιρέθηκαν το 1978–1979 και μεταφέρθηκαν στη Γερμανία. Τμήματά τους πουλήθηκαν και η αναζήτησή τους οδήγησε σε διαδοχικούς εντοπισμούς και δικαστικές διεκδικήσεις.
Το 1983 επέστρεψαν τα μετάλλια των αποστόλων Λουκά και Βαρθολομαίου. Τέσσερα άλλα σπαράγματα εντοπίστηκαν το 1988 στην Ινδιανάπολη, στην κατοχή της εμπόρου τέχνης Πεγκ Γκόλντμπεργκ. Μετά τον δικαστικό αγώνα της Εκκλησίας και της Κυπριακής Δημοκρατίας, επέστρεψαν το 1991.
Στις 18 Μαρτίου 2013, το Εφετείο του Μονάχου αποφάσισε την επιστροφή 173 εκκλησιαστικών κειμηλίων που είχαν συληθεί από την κατεχόμενη Κύπρο. Στα αντικείμενα της υπόθεσης περιλαμβανόταν και το ψηφιδωτό του Αποστόλου Θωμά από την Κανακαριά.
Ο ναός και τα ίχνη του
Η εκκλησία έχει περάσει από διαφορετικές οικοδομικές φάσεις, με μεταγενέστερες προσθήκες στον αρχικό της πυρήνα.
Ο επαναπατρισμός έφερε σπαράγματα της σύνθεσης στο Βυζαντινό Μουσείο του Ιδρύματος Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄ στη Λευκωσία. Ο τόπος προέλευσής τους παραμένει η Κανακαριά, στην κατεχόμενη Λυθράγκωμη.
