Δεν θα μπορούσε κανείς να αμφισβητήσει ότι οι θάλασσες της Κύπρου δεν κρύβουν μόνο φυσική ομορφιά, αλλά και κινδύνους που πολλοί από εμάς ίσως αγνοούμε. Είναι γεγονός πως τα τελευταία χρόνια, λόγω της ανόδου της θερμοκρασίας αλλά και άλλων πολλών αιτιών, όλο και περισσότερα τοξικά ψάρια κάνουν την εμφάνισή τους στις κυπριακές θάλασσες. Κάποια τα γνωρίσαμε, κάποια ίσως ακόμη.
Δύο από τα πιο γνωστά τοξικά ψάρια που εντοπίζονται στα νερά της Κύπρου είναι το τσιρίτζι ή λαδόψαρο, αλλιώς πηλακούτας και ο παμπακάς ή παμπακάρης, αλλιώς ο σαπουνάς.
Τσιρίτζι ή λαδόψαρο ή πηλακούτας (Ruvettus pretiosus)
Το τσιρίτζι, γνωστό και ως λαδόψαρο ή πηλακούτας, είναι ένας πραγματικός «γίγαντας» των βαθιών νερών. Πρόκειται για βενθοπελαγικό ψάρι που κινείται σε εντυπωσιακά βάθη, φτάνοντας ακόμη και τα 800 μέτρα.
Μπορεί να μεγαλώσει μέχρι και 2 μέτρα μήκος και να αγγίξει τα 60 κιλά, αν και στα νερά της Κύπρου τα περισσότερα συγκεκριμένα ψάρια που συναντώνται είναι γύρω στο 1 μέτρο και σπάνια ξεπερνούν τα 15 κιλά.
Συνήθως κινείται μοναχικά ή σε ζευγάρια, γλιστρώντας αργά κοντά στον βυθό. Δεν διστάζει όμως να ανέβει και στα μεσόνερα, αναζητώντας την τροφή του. Εκεί, κυνηγά ψάρια, κεφαλόποδα και μαλακόστρακα, εκμεταλλευόμενο το μέγεθος και τη δύναμή του.
Κάποιος θα υποστήριζε ότι η αλίευσή του δεν είναι εύκολη υπόθεση. Γίνεται κυρίως με χοντρά παραγάδια, είτε αφροπαράγαδα στην επιφάνεια είτε σκυλοπαράγαδα στα μεγάλα βάθη, απαιτώντας εμπειρία και γερό εξοπλισμό από τους ψαράδες.
Το κρέας του είναι ιδιαίτερα νόστιμο, όμως κρύβει μια… παγίδα: είναι αρκετά λιπαρό και περιέχει τη γκεμπυλοτοξίνη (gempylotoxin). Η ουσία αυτή δεν απορροφάται από τον ανθρώπινο οργανισμό και μπορεί να συσσωρευτεί στο έντερο. Σε περίπτωση κατανάλωσης μεγάλης ποσότητας, ενδέχεται να εμφανιστούν διάρροια και στομαχικές διαταραχές, από μόλις 30 λεπτά έως και 36 ώρες μετά το γεύμα. Συνήθως τα συμπτώματα υποχωρούν χωρίς θεραπεία, ωστόσο αν η ενόχληση είναι έντονη, συνιστάται η αναζήτηση ιατρικής συμβουλής.
Παμπακάς ή παμπακάρης, αλλιώς σαπουνάς (Hexanchus griseus)
Ο παμπακάς – γνωστός και ως παμπακάρης ή σαπουνάς – είναι ένας από τους πιο εντυπωσιακούς και μυστηριώδεις καρχαρίες των βαθιών νερών. Ανήκει στην «αρχαία τάξη» των Hexanchilformes, των καρχαριών που ξεχωρίζουν επειδή έχουν 6 ή ακόμη και 7 βραγχιακές σχισμές αντί για τις συνηθισμένες 5. Με μήκος που μπορεί να αγγίξει τα 5 μέτρα, ο παμπακάς μοιάζει περισσότερο με πλάσμα άλλης εποχής παρά με σύγχρονο ψάρι.
Το σώμα του έχει σκούρο καφέ χρώμα, που ξεθωριάζει ελαφρά κατά μήκος της πλευρικής γραμμής, ενώ τα μάτια του – έντονα, σχεδόν φθορίζοντα πράσινα – λάμπουν στο σκοτάδι των μεγάλων βαθών. Εκεί, ανάμεσα στα 100 και τα 2.000 μέτρα, κινείται αργά αλλά επιβλητικά, κυριαρχώντας στον κόσμο της θάλασσας.
Η διατροφή του περιλαμβάνει ψάρια, κεφαλόποδα και καρκινοειδή, τα οποία εντοπίζει με ακρίβεια στο σκοτεινό περιβάλλον. Παρόλο που περιστασιακά πιάνεται σε χοντρά παραγάδια, οι αλιείς συνήθως τον απορρίπτουν, καθώς δεν έχει εμπορική αξία.
Το κρέας του, αν και είναι ιδιαίτερα νόστιμο, κρύβει μια τοξίνη που εντοπίζεται κυρίως στο συκώτι και στο δέρμα. Η ουσία αυτή δεν απορροφάται από τον ανθρώπινο οργανισμό, αλλά συσσωρεύεται στο έντερο. Η κατανάλωσή του σε μεγάλες ποσότητες μπορεί να οδηγήσει σε διάρροια και γαστρεντερικές και στομαχικές ενοχλήσεις. Στις περισσότερες περιπτώσεις τα συμπτώματα υποχωρούν χωρίς θεραπεία· ωστόσο, αν η ενόχληση είναι έντονη, συνιστάται η αναζήτηση ιατρικής συμβουλής.
Προσοχή, υπευθυνότητα και γνώση!
Η παρουσία των δύο αυτών ομάδων ψαριών, του τσιρίτζι και του παμπακά στις θάλασσες της Κύπρου αποδεικνύει ότι η θάλασσα χρειάζεται προσοχή και γνώση. Αν ψαράδες, λουόμενοι και καταναλωτές είναι σωστά ενημερωμένοι, μπορούν να αποφευχθούν ατυχήματα.
Γι’ αυτό με λίγη προσοχή και υπευθυνότητα, όλοι μπορούμε να χαρούμε τη θάλασσα με ασφάλεια και σεβασμό προς τη ζωή και το περιβάλλον!
Γράφει η Χριστίνα Γεωργίου με πληροφορίες του Τμήματος Αλιείας και Θαλασσίων Ερευνών