Πριν ακόμη ξημερώσει, όταν τα σπίτια της Αθηένου άρχιζαν να γεμίζουν με τη μυρωδιά του φρεσκοψημένου ψωμιού, μια παλιά παράδοση έπαιρνε ξανά ζωή. Τα χέρια των γυναικών ζύμωναν το αλεύρι, το νερό και το αλάτι, ενώ το προζύμι που περνούσε από γενιά σε γενιά γινόταν ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στο παρελθόν και το σήμερα.
Η τέχνη της παρασκευής ψωμιού στην Αθηένου δεν είναι απλώς μια γαστρονομική συνήθεια. Είναι μια ιστορία ανθρώπων, οικογενειών και μιας κοινότητας που κράτησε ζωντανή μια παράδοση αιώνων. Για αυτόν τον λόγο, το ψωμί της Αθηένου έχει συμπεριληφθεί στον Εθνικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO στην Κύπρο, ως ένα σημαντικό κομμάτι της πολιτιστικής ταυτότητας του τόπου.
Η Αθηένου έγινε γνωστή σε ολόκληρη την Κύπρο για τα ιδιαίτερα ψωμιά και παξιμάδια της, παρασκευάσματα που συνεχίζουν μέχρι σήμερα να φτιάχνονται με σεβασμό στις παραδοσιακές μεθόδους. Στον αναπαλαιωμένο αλευρόμυλο και στο Καλλινίκειο Δημοτικό Μουσείο Αθηένου, οι επισκέπτες μπορούν να ανακαλύψουν την ιστορία αυτού του επαγγέλματος και να γνωρίσουν τον τρόπο ζωής μιας άλλης εποχής.
Ανάμεσα στα πιο χαρακτηριστικά δημιουργήματα της περιοχής ξεχωρίζει το στρογγυλό «κοινό κυπριακό ψωμί». Ένα ψωμί που κάποτε δεν αγοραζόταν από τον φούρνο, αλλά γεννιόταν μέσα στα σπίτια. Οι οικογένειες το ετοίμαζαν για τις καθημερινές τους ανάγκες και η διαδικασία παρασκευής του αποτελούσε μέρος της ζωής του χωριού.
Τα υλικά του απλά, αλλά γεμάτα παράδοση: τοπικό αλεύρι, νερό και αλάτι. Η πραγματική του δύναμη όμως κρυβόταν στο προζύμι. Η προετοιμασία του ήταν μια ξεχωριστή διαδικασία, καθώς το προζύμι έπρεπε να «ζωντανέψει» τη ζύμη και να δώσει στο ψωμί τη μοναδική του γεύση. Σε πολλές περιπτώσεις χρησιμοποιούσαν νερό από την ημέρα της Υψώσεως του Τιμίου Σταυρού ή ακόμη και το πρώτο νερό της βροχής, συνδέοντας την παρασκευή του ψωμιού με την πίστη και τα έθιμα της κοινότητας.
Με το πέρασμα των χρόνων, το ψωμί της Αθηένου βγήκε έξω από τα όρια του χωριού. Κατά τον 20ό αιώνα, οικογένειες άρχισαν να το διαθέτουν σε όλη την Κύπρο, είτε μέσα από φούρνους είτε ως πλανόδιοι πωλητές. Έτσι, η γεύση και η παράδοση της Αθηένου ταξίδεψαν σε κάθε γωνιά του νησιού.
Πίσω όμως από κάθε καρβέλι υπήρχε κάτι περισσότερο από μια συνταγή. Υπήρχε η στιγμή που οι άνθρωποι μαζεύονταν στις αυλές των σπιτιών, βοηθούσαν ο ένας τον άλλον και μοιράζονταν γνώσεις. Το ζύμωμα γινόταν αφορμή για επικοινωνία, για συνεργασία και για τη μετάδοση μιας τέχνης από τις μητέρες και τις γιαγιάδες στις νεότερες γενιές.
Σήμερα, η παράδοση του ψωμιού στην Αθηένου συνεχίζει να θυμίζει πως ο πολιτισμός ενός τόπου κρύβεται συχνά στα πιο απλά πράγματα. Σε ένα κομμάτι ζυμάρι, σε μια παλιά συνταγή, σε ένα χέρι που συνεχίζει να ζυμώνει όπως έκανε κάποτε η προηγούμενη γενιά.
Κατερίνα Χριστοφή
