«Πάμε για έναν καφέ;»
Στην Κύπρο, αυτή η φράση σπάνια σημαίνει ότι θα συναντηθούμε μόνο για να πιούμε καφέ. Μπορεί να σημαίνει συζήτηση, επαγγελματικό ραντεβού, έξοδο με φίλους, οικογενειακή συνάντηση ή ακόμη και έναν τρόπο για να λύσουμε κάποιο πρόβλημα.
Ο καφές μπορεί να τελειώσει μέσα σε λίγα λεπτά, όμως οι Κύπριοι παραμένουν στο τραπέζι για αρκετή ώρα. Γιατί συμβαίνει αυτό και τι αποκαλύπτει για την κοινωνία μας;
Ο καφές είναι η αφορμή – όχι ο πραγματικός σκοπός
Για πολλούς Κυπρίους, η έξοδος για καφέ αποτελεί μία από τις πιο απλές και προσιτές μορφές κοινωνικοποίησης. Δεν απαιτεί κάποια ιδιαίτερη περίσταση, μεγάλο προγραμματισμό ή επίσημη πρόσκληση.
Πηγαίνουμε για καφέ για να μάθουμε τα νέα, να συζητήσουμε για τη δουλειά, να γνωρίσουμε καλύτερα κάποιον ή απλώς για να μη μείνουμε στο σπίτι.
Δεν είναι τυχαίο ότι πολλές συναντήσεις στην Κύπρο αρχίζουν με τη φράση «να τα πούμε από κοντά σε έναν καφέ». Ακόμη και όταν η συζήτηση δεν έχει καμία σχέση με το ίδιο το ρόφημα, ο καφές λειτουργεί ως κοινωνική πρόσκληση.
Το καφενείο ως το παλιό κοινωνικό δίκτυο της Κύπρου
Πριν από τα σύγχρονα café, υπήρχε το καφενείο του χωριού και της γειτονιάς. Εκεί οι κάτοικοι ενημερώνονταν, συζητούσαν, έπαιζαν χαρτιά και σχολίαζαν όσα συνέβαιναν στην κοινότητα.
Το καφενείο δεν ήταν απλώς μια επιχείρηση εστίασης. Λειτουργούσε ως ανεπίσημο κέντρο επικοινωνίας και συνάντησης.
Σήμερα, η εικόνα έχει αλλάξει. Τα παραδοσιακά τραπεζάκια και οι κυπριακοί καφέδες συνυπάρχουν με specialty coffee, brunch, φορητούς υπολογιστές και χώρους σχεδιασμένους για φωτογραφίες στα κοινωνικά δίκτυα.
Η βασική ανάγκη, ωστόσο, παραμένει η ίδια: ο άνθρωπος αναζητά έναν χώρο όπου μπορεί να συναντήσει άλλους ανθρώπους.
Η θεωρία του «τρίτου χώρου»
Ο Αμερικανός κοινωνιολόγος Ray Oldenburg χρησιμοποίησε τον όρο «third place» ή «τρίτος χώρος» για να περιγράψει τους χώρους που βρίσκονται ανάμεσα στο σπίτι και την εργασία.
Το σπίτι αποτελεί τον πρώτο χώρο και η εργασία τον δεύτερο. Ο τρίτος είναι το café, το καφενείο, το πάρκο, η βιβλιοθήκη ή οποιοδήποτε άλλο μέρος στο οποίο οι άνθρωποι μπορούν να συναντηθούν ανεπίσημα.
Σύμφωνα με αυτή τη θεωρία, οι συγκεκριμένοι χώροι είναι σημαντικοί επειδή δημιουργούν αίσθηση κοινότητας και επιτρέπουν την αυθόρμητη ανθρώπινη επαφή. Δεν επισκεπτόμαστε, λοιπόν, ένα café αποκλειστικά για το προϊόν του. Το επιλέγουμε και για την ατμόσφαιρα, τη συντροφιά και την αίσθηση ότι ανήκουμε κάπου.
Στην Κύπρο, όπου η κοινωνική ζωή και οι προσωπικές σχέσεις έχουν ιδιαίτερη βαρύτητα, τα café λειτουργούν ως χαρακτηριστικοί «τρίτοι χώροι».
Το φαινόμενο του πολύωρου καφέ
Σε αντίθεση με άλλες χώρες, όπου ο καφές καταναλώνεται γρήγορα και συχνά στον δρόμο, στην Κύπρο η παραμονή στο τραπέζι αποτελεί μέρος της εμπειρίας.
Ο Κύπριος δεν αγοράζει απλώς έναν καφέ. Κατά κάποιον τρόπο, «αγοράζει» χρόνο με την παρέα του.
Γι’ αυτό ένα ρόφημα μπορεί να συνοδεύει μια συζήτηση δύο ή και τριών ωρών. Η διάρκεια δεν θεωρείται απαραίτητα καθυστέρηση. Αντιθέτως, δείχνει ότι η παρέα περνά καλά και δεν βιάζεται να αποχωρήσει.
Το ζεστό κλίμα συμβάλλει επίσης σε αυτή τη συνήθεια. Οι εξωτερικοί χώροι μπορούν να χρησιμοποιούνται για μεγάλο μέρος του χρόνου, μετατρέποντας τα café σε σταθερά σημεία της καθημερινής ζωής.
Τρεις χώρες, τρεις διαφορετικές φιλοσοφίες
Σουηδία: Το «fika»
Στη Σουηδία, το «fika» είναι ένα καθιερωμένο κοινωνικό διάλειμμα που συνήθως περιλαμβάνει καφέ, κάτι γλυκό και συζήτηση. Δεν αντιμετωπίζεται απλώς ως διάλειμμα για καφεΐνη, αλλά ως χρόνος επικοινωνίας με φίλους ή συναδέλφους.
Μάλιστα, σουηδική μελέτη περιγράφει το fika στον χώρο εργασίας ως ένα διάλειμμα χωρίς συγκεκριμένη ημερήσια διάταξη, κατά το οποίο οι εργαζόμενοι μπορούν να ανταλλάξουν καθημερινές κουβέντες. ScienceDirect
Η ομοιότητα με την Κύπρο βρίσκεται στην κοινωνική λειτουργία του καφέ. Η διαφορά είναι ότι στη Σουηδία το διάλειμμα είναι συχνά πιο συγκεκριμένο και οργανωμένο, ενώ στην Κύπρο μπορεί να εξελιχθεί σε πολύωρη έξοδο.
Ιταλία: Ένας γρήγορος espresso στο όρθιο
Στην Ιταλία, ο καφές αποτελεί επίσης καθημερινό τελετουργικό, αλλά ακολουθεί διαφορετικό ρυθμό. Πολλοί Ιταλοί παραγγέλνουν έναν espresso, τον πίνουν όρθιο στον πάγκο και συνεχίζουν την ημέρα τους.
Παρά τη μικρή διάρκειά του, το ιταλικό bar παραμένει κοινωνικός χώρος. Οι τακτικοί πελάτες γνωρίζουν τον ιδιοκτήτη, ανταλλάσσουν μερικές κουβέντες και επιστρέφουν σχεδόν καθημερινά.
Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα της Anna Possi, της υπεραιωνόβιας ιδιοκτήτριας του Bar Centrale στην Ιταλία. Η ίδια περιέγραψε το κατάστημά της ως έναν χώρο που μοιάζει με οικογένεια, στον οποίο οι άνθρωποι έρχονται όχι μόνο για να καταναλώσουν αλλά και για να συνδεθούν. Reuters
Τουρκία: Ο καφές ως πολιτιστική κληρονομιά
Η κουλτούρα και η παράδοση του τουρκικού καφέ εντάχθηκαν το 2013 στον Αντιπροσωπευτικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO.
Η αναγνώριση δεν αφορά μόνο τον τρόπο παρασκευής. Περιλαμβάνει τις κοινωνικές περιστάσεις, τη φιλοξενία, τις τελετουργίες και τις παραδόσεις που συνοδεύουν το ρόφημα. UNESCO
Αυτό αποτελεί ένα ενδιαφέρον παράδειγμα για την Κύπρο: ένα καθημερινό ρόφημα μπορεί να παρουσιαστεί διεθνώς ως ζωντανό κομμάτι της πολιτιστικής ταυτότητας ενός λαού.
Από τον κυπριακό καφέ στον freddo και το specialty coffee
Οι προτιμήσεις στην Κύπρο άλλαξαν σημαντικά με την πάροδο των χρόνων. Ο παραδοσιακός κυπριακός καφές παραμένει συνδεδεμένος με τα σπίτια, τα χωριά και τα καφενεία, αλλά δίπλα του εμφανίστηκαν ο φραπέ, ο freddo espresso, ο freddo cappuccino και οι επιλογές specialty coffee.
Η νεότερη γενιά αναζητά πλέον όχι μόνο καλή γεύση, αλλά και όμορφο χώρο, γρήγορο διαδίκτυο, ιδιαίτερη αισθητική και προϊόντα που μπορούν να φωτογραφηθούν.
Έτσι, τα σύγχρονα café καλούνται να καλύψουν πολλές ανάγκες ταυτόχρονα. Λειτουργούν ως χώροι συνάντησης, εργασίας, φωτογράφισης, γνωριμιών και χαλάρωσης.
Μήπως η Κύπρος μπορεί να «εξαγάγει» τη δική της κουλτούρα καφέ;
Η κυπριακή συνήθεια του πολύωρου καφέ θα μπορούσε να προβληθεί ως κομμάτι της καθημερινής εμπειρίας του νησιού.
Φανταστείτε μια οργανωμένη περιήγηση που θα ξεκινούσε από ένα παραδοσιακό καφενείο, θα παρουσίαζε το καβούρδισμα και την παρασκευή του κυπριακού καφέ και θα κατέληγε σε ένα σύγχρονο specialty café. Ο επισκέπτης θα γνώριζε έτσι όχι μόνο διαφορετικές γεύσεις, αλλά και την εξέλιξη της κυπριακής κοινωνίας.
Θα μπορούσαν επίσης να δημιουργηθούν εργαστήρια παρασκευής κυπριακού καφέ, αφηγήσεις από παλιούς καφετζήδες, εκθέσεις με παραδοσιακά φλιτζάνια και μπρίκια, καθώς και θεματικές διαδρομές στα ιστορικά καφενεία των χωριών.
Τελικά, γιατί καθόμαστε τόσες ώρες;
Επειδή στην Κύπρο ο καφές δεν μετριέται μόνο σε γουλιές. Μετριέται σε ιστορίες, νέα, αστεία και συζητήσεις.
Το φλιτζάνι είναι απλώς το αντικείμενο που βρίσκεται στο κέντρο του τραπεζιού. Η πραγματική εμπειρία είναι οι άνθρωποι γύρω από αυτό.
Σε έναν κόσμο όπου όλο και περισσότερες συζητήσεις πραγματοποιούνται μέσα από οθόνες, ο κυπριακός «πολύωρος καφές» ίσως δεν είναι χάσιμο χρόνου. Ίσως είναι ένας από τους τρόπους με τους οποίους εξακολουθούμε να διατηρούμε την ανθρώπινη επαφή.
Κατερίνα Χριστοφή
