Στα Κάτω Δευτερά, ο βράχος είναι μέρος της εκκλησίας. Η Παναγία Χρυσοσπηλιώτισσα βρίσκεται σε σπήλαιο στην πλαγιά πάνω από τον Πεδιαίο, νοτιοδυτικά της Λευκωσίας. Από έξω, η θέση της δείχνει πώς ένα άνοιγμα στην πλαγιά έγινε χώρος προσευχής και προσκύνημα.
Το ασκητήριο
Το σπήλαιο συνδέεται με την ασκητική ζωή στην περιοχή. Η ακριβής χρονολόγηση του χώρου παραμένει αβέβαιη, ενώ η τουριστική καταγραφή τον συνδέει με την πρώιμη χριστιανική περίοδο. Το σχήμα του μικρού ναού ακολουθεί τον διαθέσιμο χώρο μέσα στον βράχο, κάτι που τον ξεχωρίζει από τις ενοριακές εκκλησίες των χωριών γύρω του.
Οι τοίχοι έφεραν ζωγραφική, αλλά οι φθορές έχουν αφήσει ελάχιστα ορατά ίχνη. Στην επίσκεψη ξεχωρίζει περισσότερο η ίδια η διάταξη του σπηλαίου, με τον μικρό εσωτερικό χώρο και τη θέση του στην απότομη πλαγιά.
Το πανηγύρι του Δεκαπενταύγουστου
Στις 15 Αυγούστου, ημέρα της Κοίμησης της Θεοτόκου, γίνεται το μεγάλο πανηγύρι του προσκυνήματος. Είναι η ημέρα που ο μικρός χώρος συγκεντρώνει ανθρώπους από την περιοχή. Τον υπόλοιπο χρόνο, η σχέση της εκκλησίας με τον βράχο και τον Πεδιαίο φαίνεται με πιο ήσυχο ρυθμό.
