Η παράδοση της εικόνας, ο κανονισμός του Νείλου και οι δύο μεγάλες πυρκαγιές. Η ιστορία πίσω από το σημερινό μοναστήρι.
Η σημερινή μονή Μαχαιρά κουβαλά μια ιστορία διαδοχικών επανεκκινήσεων. Οι μεγάλες πυρκαγιές του 1530 και του 1892 κατέστρεψαν το συγκρότημα, που οικοδομήθηκε ξανά. Πίσω από τους χώρους που βλέπει σήμερα ο επισκέπτης βρίσκονται πολλοί αιώνες μοναχικής ζωής και ανασυγκρότησης.
Το μοναστήρι, στις πλαγιές της Κιονίας, συνδέεται με την εικόνα της Παναγίας Μαχαιριώτισσας. Η θρησκευτική παράδοση και η ιστορία της κοινότητας συναντιούνται εδώ, αλλά αναφέρονται σε διαφορετικά είδη μαρτυρίας.
Η εικόνα και οι πρώτοι ασκητές
Κατά την παράδοση, ένας ασκητής έφερε την εικόνα στην Κύπρο την περίοδο της Εικονομαχίας και την έκρυψε σε σπήλαιο. Αργότερα, οι Νεόφυτος και Ιγνάτιος τη βρήκαν στα βουνά του Μαχαιρά. Η αφήγηση συνδέει το όνομα της εικόνας και της περιοχής με το μαχαίρι που χρησιμοποιήθηκε για να καθαριστεί η είσοδος από τους βάτους.
Η συγκρότηση της μονής τοποθετείται στον 12ο αιώνα. Στην πρώτη ασκητική ομάδα προστέθηκε ο Προκόπιος, ενώ ο Νείλος ανέλαβε σημαντικό ρόλο στην οργάνωση του κοινοβίου. Μαζί με τους Νεόφυτο, Ιγνάτιο και Προκόπιο τιμάται ως κτίτορας.
Ενας κανονισμός για την κοινή ζωή
Ο Νείλος συνέγραψε την Τυπική Διάταξη, τον κανονισμό που όριζε πώς θα λειτουργούσε η αδελφότητα. Η λέξη «κοινόβιο» σημαίνει ότι η καθημερινή ζωή, η εργασία και η λατρεία οργανώνονται από κοινού.
Η αυτοκρατορική στήριξη συνέβαλε στην οικονομική και κτιριακή ανάπτυξη της μονής και εξηγεί τον τίτλο «βασιλική». Ο Μαχαιράς ανήκει στις βασιλικές και σταυροπηγιακές μονές της Κύπρου, με ιδιαίτερη θέση στην εκκλησιαστική οργάνωση του νησιού.
Οι καταστροφές του 1530 και του 1892 διέκοψαν τη συνέχεια των κτιρίων και προκάλεσαν σοβαρές απώλειες. Οι ανακαινίσεις που ακολούθησαν εξηγούν γιατί ένα μοναστήρι με βυζαντινή αρχή δεν παρουσιάζει σήμερα μία ενιαία αρχιτεκτονική φάση.
Από την παιδεία στη νεότερη ιστορία
Με τη μονή συνδέεται ο Αρχιεπίσκοπος Κυπριανός, που υπήρξε μοναχός της και συνέβαλε στην ανάπτυξη της ελληνικής εκπαίδευσης. Εκτελέστηκε στις 9 Ιουλίου 1821. Στον 20ό αιώνα, η περιοχή συνδέθηκε με τον αγώνα της ΕΟΚΑ και το κρησφύγετο του Γρηγόρη Αυξεντίου.
Το κρησφύγετο είναι διαφορετικό σημείο από τον κύριο χώρο του μοναστηριού. Η διάκριση έχει σημασία σε μια επίσκεψη που συνδυάζει την εκκλησιαστική και τη νεότερη ιστορία της περιοχής. Στο ανακαινισμένο σκευοφυλάκιο διατηρούνται βιβλία, χειρόγραφα, εικόνες και εκκλησιαστικά αντικείμενα.
Η επίσκεψη σήμερα
Για τους προσκυνητές, η μονή ανοίγει στις 09:30 τις καθημερινές, εκτός Τετάρτης, και στις 06:30 τα Σάββατα και τις Κυριακές, με κλείσιμο στις 18:00. Για οργανωμένες τουριστικές ομάδες οι επισκέψεις γίνονται Δευτέρα, Τρίτη και Πέμπτη 09:30–12:00, κατόπιν συνεννόησης. Ισχύει απαγόρευση φωτογράφισης και βιντεοσκόπησης. Η μονή παραμένει ενεργό μοναστήρι και οι ακολουθίες καθορίζουν τον ρυθμό της ημέρας.
