Ο Τίμιος Σταυρός κρατά ζωγραφική διαφορετικών αιώνων και τα ίχνη διαδοχικών επεκτάσεων. Ενας ναός που διαβάζεται σε στρώματα.
Στο Πελένδρι, ένας τοίχος μπορεί να ανήκει σε διαφορετική εποχή από τη ζωγραφική που τον καλύπτει. Ο ναός του Τιμίου Σταυρού διατηρεί τμήματα διακόσμησης του 12ου αιώνα κάτω από νεότερες τοιχογραφίες, ενώ η σημερινή μορφή του προέκυψε μέσα από καταστροφές, προσθήκες και αλλαγές.
Αυτή η συνύπαρξη είναι το πρώτο στοιχείο που αξίζει να προσέξει ο επισκέπτης. Το κτίριο δεν σχεδιάστηκε και δεν ζωγραφίστηκε ολόκληρο σε μία στιγμή. Κάθε φάση άφησε κάτι στην επόμενη.
Η αψίδα που διασώθηκε
Ο αρχικός ναός χτίστηκε γύρω στα μέσα του 12ου αιώνα ως μονόκλιτο κτίσμα με τρούλο. Πιθανόν να εξυπηρετούσε κοιμητήριο. Καταστράφηκε αργότερα, χωρίς να είναι γνωστές οι συνθήκες, και από εκείνο το κτίσμα διατηρήθηκε η αψίδα.
Η αψίδα είναι το καμπύλο τμήμα πίσω από το ιερό. Εκεί σώζονται ίχνη της παλαιότερης ζωγραφικής, κάτω από το στρώμα του 14ου αιώνα. Ετσι, η ιστορία του ναού βρίσκεται και σε επιφάνειες που δεν φαίνονται όλες με την πρώτη ματιά.
Ο κύριος χώρος ζωγραφίστηκε στο δεύτερο μισό του 14ου αιώνα από περισσότερους από έναν καλλιτέχνες. Οι τοιχογραφίες εντάσσονται στην παλαιολόγεια ζωγραφική, την τέχνη της ύστερης βυζαντινής περιόδου.
Το παρεκκλήσι των Λουζινιανών
Το βόρειο κλίτος χρησιμοποιήθηκε ως ιδιωτικό παρεκκλήσι της οικογένειας του Ιωάννη ντε Λουζινιάν, του Λατίνου φεουδάρχη της περιοχής. Ο Ιωάννης ήταν γιος του βασιλιά της Κύπρου Ούγου Δ΄ και το Πελένδρι συνδεόταν με την περιουσία του.
Η παρουσία αυτού του παρεκκλησιού βάζει το μνημείο μέσα στη ζωή της μεσαιωνικής Κύπρου, όπου η βυζαντινή παράδοση συνυπήρχε με τη φραγκική εξουσία. Η ιστορία αυτή αποτυπώνεται στον ίδιο τον χώρο, στις χρήσεις και στις επεκτάσεις του.
Ο Τίμιος Σταυρός περιλαμβάνεται στο σύνολο των ζωγραφισμένων εκκλησιών του Τροόδους που έχουν ενταχθεί στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO.
Πότε γίνεται η επίσκεψη
Για τη χειμερινή περίοδο, από 16 Σεπτεμβρίου έως 15 Απριλίου, το δημοσιευμένο ωράριο είναι Τρίτη έως Σάββατο 10:00–16:30 και Κυριακή 11:00–16:30. Η είσοδος είναι δωρεάν και ο ναός παραμένει κλειστός στις δημόσιες αργίες.
Η Δευτέρα δεν περιλαμβάνεται στο τακτικό ωράριο επίσκεψης. Για πληροφορίες πρόσβασης λειτουργεί το τηλέφωνο 99 395039.
