Στην καρδιά των ημερών του Πάσχα, εκεί όπου η πίστη συναντά την παράδοση και τα έθιμα παίρνουν ζωή μέσα από τις κοινότητες του νησιού μας, η εκπομπή «ΧΡΩΜΑΤΑ ΖΩΗΣ» με τη Χριστίνα Γεωργίου, ανοίγει ένα ουσιαστικό διάλογο.
Στο νέο επεισόδιο της εκπομπής του OLOI MEDIA CENTER, στην εκκλησία του Αγίου Γεωργίου του Τροπαιοφόρου στη Ξυλοφάγου, ο Πάτερ Γεώργιος, ξεδιπλώνει το έθιμο της λαμπρατζιάς και τη θρησκευτική του διάσταση. Μιλά, επίσης, για τη σύνδεσή του με το μήνυμα της Ανάστασης, τον συμβολισμό της φωτιάς ως στοιχείο πνευματικής αναγέννησης, αλλά και τη θέση του σήμερα στις νεότερες γενιές.
Παράλληλα, αναδεικνύεται ο ρόλος της κοινότητας, καθώς η λαμπρατζιά δεν αποτελεί μόνο ένα έθιμο – όπως πολλοί υποστηρίζουν – αλλά μια ζωντανή πράξη που ενώνει ανθρώπους, ενισχύει δεσμούς και κρατά ζωντανή την ταυτότητά μας.
Πώς ξεκίνησε το έθιμο της λαμπρατζιάς;
Το έθιμο της λαμπρατζιάς αποτελεί μια βαθιά ριζωμένη κυπριακή παράδοση, με καταβολές που ανάγονται στην περίοδο της οθωμανικής κυριαρχίας στην Κύπρο, σύμφωνα με τον ίδιο. Αν και δεν συναντάται σε άλλες ορθόδοξες χώρες, στην Κύπρο διατηρείται ζωντανό και συνδέεται άμεσα με τη νύχτα της Ανάστασης. «Είναι εξολοκλήρου κυπριακό έθιμο. Αν ψάξουμε στις ορθόδοξες εκκλησίες των διαφόρων χωρών δεν υπάρχει αυτό το έθιμο».
Όπως εξηγεί ο Πάτερ Γεώργιος, «είναι άρρηκτα συνδεδεμένο με το Σάββατο της Αναστάσεως, με την Ανάσταση του Χριστού μας», επισημαίνοντας ότι οι Οθωμανοί κατά την περίοδο της τουρκοκρατίας στο νησί μας συνήθιζαν να συναθροίζονται γύρω από τη φωτιά για λατρευτικούς ή κοινωνικούς σκοπούς. Όπως εξηγεί, αν και πρόκειται για ένα σχετικά νεότερο έθιμο, που ανάγεται στην περίοδο της Τουρκοκρατίας, εντούτοις διατηρήθηκε ζωντανό και ενσωματώθηκε στην εκκλησιαστική ζωή ως μέρος της τοπικής παράδοσης.
Στη σύγχρονη μορφή του, το έθιμο παραμένει άρρηκτα συνδεδεμένο με το Πάσχα και, ιδιαίτερα, με τον συμβολισμό της προδοσίας και το κάψιμο του Ιούδα, αποτελώντας ένα χαρακτηριστικό στοιχείο της κυπριακής πασχαλινής ταυτότητας.
Ποιες είναι οι θρησκευτικές σημασίες του εθίμου;
Παράλληλα, το έθιμο της λαμπρατζιάς φέρει έντονους εκκλησιαστικούς συμβολισμούς, που διατηρούνται μέχρι και σήμερα. Όπως επισημαίνει ο Πάτερ Γεώργιος, «η φωτιά συμβολίζει το Φως του Χριστού και προμηνύει την Ανάσταση», ενώ ταυτόχρονα εκφράζει «τη νίκη της ζωής απέναντι στον θάνατο και τη δύναμη της πνευματικής ζωής».
Μέσα στο πέρασμα του χρόνου, η λαμπρατζιά παρέμεινε ενταγμένη στη ζωή της εκκλησίας ως ζωντανό έθιμο. Ταυτόχρονα, συνδέεται άμεσα με την τοπική κοινωνία, ιδιαίτερα στις κοινότητες, όπου οι άνθρωποι γνωρίζονται μεταξύ τους και συμμετέχουν συλλογικά, διατηρώντας μια παλιά παράδοση που εξακολουθεί να μεταδίδεται από γενιά σε γενιά.
Ιδιαίτερη αναφορά γίνεται και στις νεότερες γενιές, οι οποίες, όπως σημειώνει ο Πάτερ Γεώργιος, ενδέχεται να μην γνωρίζουν σε βάθος τον συμβολισμό και την προέλευση του εθίμου. «Είναι σημαντικό να γνωρίζουμε, ώστε να μαθαίνουμε και για την παράδοση του τόπου μας», τονίζει χαρακτηριστικά.
«Βλέπει κανείς τους μικρούς, ξεκινώντας από τις πρώτες μέρες των νηστειών, να μαζέψουν ξύλα, για να διατηρήσουν αυτό το έθιμο»
Την ίδια ώρα, υπογραμμίζει ότι η διατήρηση της ορθόδοξης πίστης στην Κύπρο δεν στηρίζεται μόνο στον γραπτό λόγο – όπως το Ευαγγέλιο, τα κείμενα και τους Πατέρες – αλλά και στην προφορική παράδοση, μέσα από την οποία μεταδίδονται έθιμα όπως η λαμπρατζιά.
Το πριν και το μετά
Όπως εξηγεί ο Πάτερ Γεώργιος, πριν από τριάντα με σαράντα χρόνια οι γονείς και οι παππούδες μας τηρούσαν το έθιμο της λαμπρατζιάς με λίγα ξύλα, συνήθως έξω από την αυλή της εκκλησίας. Τοποθετούσαν εκεί το ομοίωμα του Ιούδα, για να υπενθυμίσουν στους πιστούς την προδοσία. Στις μέρες μας, όπως σημειώνει, τα πράγματα έχουν αλλάξει και η εκτέλεση του εθίμου παρουσιάζει κάποιες διαφοροποιήσεις.
Ο Πάτερ Γεώργιος επισημαίνει ότι κυρίως οι νέοι σήμερα προσπαθούν να αλλάξουν τον τρόπο που τελείται η λαμπρατζιά, και σε ορισμένες περιπτώσεις το έχουν ήδη αλλάξει. «Πολλές κοινότητες και ενορίες σκέφτονται να εγκαταλείψουν το συγκεκριμένο έθιμο, καθώς, δυστυχώς εγκυμονούν κίνδυνοι. Έχουν σημειωθεί ατυχήματα τόσο στην τοπική κοινότητα όσο και, κάθε χρόνο, μέσα από τα τηλεοπτικά ρεπορτάζ». Όπως τονίζει, παρά τις δυσκολίες, η προσπάθεια διατήρησης της παράδοσης συνεχίζεται, με γνώμονα την ασφάλεια και την τήρηση των συμβολισμών του εθίμου.
«Νομίζω ότι σιγά-σιγά εγκαταλείπεται η σημασία του εθίμου αυτού και γίνεται ένα κοινωνικό γεγονός. Βλέπουμε, πλέον, νέους σήμερα γύρω από τη λαμπρατζιά, να παίρνουν ξύλα από τα καμένα, είτε για ν’ ανάψουν σούβλες, είτε για να γιορτάζουν με τον δικό τους, νεανικό τρόπο, είτε για να παίξουν. Βλέπετε, πετάνε μέσα και διάφορες φιάλες υγραερίου, που εγκυμονούν κινδύνους και στους πιστούς, είτε τις λεγόμενες τσάκρες. Γι’ αυτό τον σκοπό οι κοινότητες και οι εκκλησιαστικές επιτροπές αποφεύγουν το έθιμο της λαμπρατζιάς στην περιοχή της εκκλησίας ώστε να μην υπάρχουν ατυχήματα»
Ο Πάτερ Γεώργιος σημειώνει ότι το έθιμο της λαμπρατζιάς μπορεί να είναι επικίνδυνο, ειδικά για τους ηλικιωμένους και τα μικρά παιδιά. «Όταν βγαίνουμε έξω για τον Καλό Λόγο, για το “Χριστός Ανέστη”, και οι τσάκρες πετούν από πάνω σου, είναι πολύ επικίνδυνο», εξηγεί. Υπογραμμίζει ότι αυτή η ασφάλεια αφορά τόσο τις εκκλησιαστικές επιτροπές όσο και τις κοινότητες, καθώς η λαμπρατζιά είναι ένα κοινοτικό έθιμο και φέρει συλλογική ευθύνη. «Η κοινότητα ορίζει συγκεκριμένο χώρο για να τελεστεί το έθιμο, ενώ η αστυνομία πρέπει να είναι επί ποδός, για να προστατεύει και να διασφαλίζει την ασφάλεια», προσθέτει. «Είναι κρίμα, τη νύχτα της Αναστάσεως, ο κόσμος να μην έρχεται στην εκκλησία επειδή φοβάται», καταλήγει, επισημαίνοντας ότι αυτή η πρόκληση βιώνεται κάθε χρόνο σε πολλές κοινότητες.
«Αυτό που θέλω να τονίσω είναι να κρατήσουμε την παράδοση με ευλάβεια, γιατί πίσω από το έθιμο υπάρχει ένας όμορφος σκοπός. Ας μην αφήσουμε να γίνει κάτι διαφορετικό, που δεν έχει καμία σχέση με την Εκκλησία»
Ο Πάτερ εύχεται «Καλή Ανάσταση σε όλο τον κόσμο», ενώ τονίζει ότι προσωπικά επιθυμεί ο κόσμος να ζήσει αυτές τις τελευταίες μέρες το Πάθος του Χριστού, να βιώσει τα Πάθη και την Ταφή, αλλά και να αναμένει με πίστη την Ανάσταση, ως Χριστιανοί που είμαστε.
Συνεχίζοντας, καλεί όλους να αναλογιστούν τον συνάνθρωπό τους, ιδιαίτερα αυτές τις ημέρες, αλλά και καθ’ όλη τη διάρκεια της χρονιάς. Έπειτα, υπογραμμίζει τη σημασία να χαρούμε και να γιορτάσουμε με τους πιστούς και τον κόσμο γενικότερα, ώστε να ζήσουμε όλοι μια ευλογημένη Ανάσταση στα σπίτια μας.
Γράφει η Χριστίνα Γεωργίου