Δώδεκα ημέρες του Αυγούστου αντιστοιχούν στους δώδεκα μήνες του χρόνου, σε μια παράδοση που μεταδίδεται από γενιά σε γενιά
Πριν από τις μετεωρολογικές υπηρεσίες, τους δορυφόρους και τις εφαρμογές στα κινητά τηλέφωνα, οι άνθρωποι της κυπριακής υπαίθρου προσπαθούσαν να προβλέψουν τον καιρό παρατηρώντας τη φύση.
Κοίταζαν τα σύννεφα, τον άνεμο, την υγρασία, τη θερμοκρασία και, ορισμένες φορές, την κίνηση των αστεριών. Από αυτή τη στενή σχέση με το φυσικό περιβάλλον προέκυψαν τα μηναλλάγια, γνωστά και ως μερομήνια.
Πρόκειται για μια παραδοσιακή πρακτική πρόγνωσης του καιρού των επόμενων δώδεκα μηνών, μέσα από την παρατήρηση συγκεκριμένων ημερών του Αυγούστου. Η ίδια η λέξη προέρχεται από τις λέξεις «μήνας» και «αλλαγή».
Μία ημέρα για κάθε μήνα
Η βασική αρχή είναι απλή: παρατηρούνται οι καιρικές συνθήκες για δώδεκα ημέρες και κάθε ημέρα αντιστοιχεί σε έναν μήνα του χρόνου.
Η πρώτη ημέρα δείχνει, σύμφωνα με την παράδοση, τον καιρό του Αυγούστου, η δεύτερη του Σεπτεμβρίου, η τρίτη του Οκτωβρίου και ούτω καθεξής, μέχρι τον Ιούλιο.
Δεν ακολουθούν όλοι την ίδια αφετηρία. Σε ορισμένες περιοχές οι παρατηρήσεις αρχίζουν την 1η Αυγούστου, ενώ σε άλλες μετά τις πρώτες ημέρες του μήνα. Οι τοπικές παραλλαγές συνοδεύονται από τη φράση:
«Άουστος, απάουστος τζαι πάλε τρεις –ή αρκές– τ’ Αούστου».
Παρά τις διαφορές, οι ημέρες παρατήρησης παραμένουν δώδεκα, μία για κάθε μήνα.
Τα σημάδια του ουρανού
Οι γνώστες των μηναλλαγιών παρατηρούν, μεταξύ άλλων:
- τα σύννεφα και την πυκνότητά τους,
- τη διεύθυνση και την ένταση του ανέμου,
- τη θερμοκρασία και την υγρασία,
- πιθανή βροχή ή ψιχάλα,
- τις αλλαγές από το πρωί μέχρι το βράδυ.
Μια συννεφιασμένη ημέρα θεωρείται ένδειξη ότι ο αντίστοιχος μήνας θα είναι βροχερός και δροσερός. Ο καθαρός ουρανός και η έντονη ζέστη προμηνύουν, κατά την παράδοση, έναν ξηρό μήνα, ενώ ο δυνατός άνεμος συνδέεται με κρύο ή παγωνιές.
Η ώρα κατά την οποία εμφανίζεται ένα φαινόμενο έχει επίσης σημασία. Εάν τα σύννεφα παρουσιαστούν το πρωί, θεωρείται ότι οι βροχές θα έρθουν στο πρώτο μισό του μήνα. Εάν ο άνεμος δυναμώσει το απόγευμα, το κρύο αναμένεται στο δεύτερο δεκαπενθήμερο.
Η παράδοση με τα φύλλα της συκιάς
Τα μηναλλάγια δεν ήταν ο μόνος τρόπος με τον οποίο οι παλιοί Κύπριοι προσπαθούσαν να προβλέψουν τον καιρό.
Σύμφωνα με τη Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, το βράδυ της παραμονής της γιορτής του Προφήτη Ηλία, στις 19 Ιουλίου, τοποθετούσαν δώδεκα φύλλα συκιάς κυκλικά μέσα σε ένα τσέστο, δηλαδή ένα μεγάλο πανέρι. Κάθε φύλλο αντιπροσώπευε έναν μήνα του επόμενου χρόνου.
Τα φύλλα έμεναν σε ανοικτό χώρο όλη τη νύχτα. Πριν από την ανατολή του ήλιου, οι παλαιότεροι παρατηρούσαν πόση υγρασία είχε συγκεντρωθεί πάνω στο καθένα. Όσο περισσότερη ήταν η «νοτιά», τόσο πιο βροχερός αναμενόταν να είναι ο αντίστοιχος μήνας.
Σε άλλη παραλλαγή, έβαζαν αλάτι επάνω στα φύλλα και παρατηρούσαν πόσο είχε διαλυθεί από την υγρασία.
Πολύτιμο «εργαλείο» για τον αγροτικό κόσμο
Για τους γεωργούς και τους κτηνοτρόφους των προηγούμενων εποχών, η πρόγνωση του καιρού ήταν ζήτημα ζωτικής σημασίας. Από τη βροχή, το κρύο και την ανομβρία εξαρτιόνταν η σπορά, η συγκομιδή, τα ζώα, η παραγωγή και το εισόδημα μιας ολόκληρης οικογένειας.
Τα μηναλλάγια λειτουργούσαν, επομένως, ως ένα άτυπο αγροτικό ημερολόγιο, το οποίο βοηθούσε τους ανθρώπους να προγραμματίσουν τις εργασίες τους.
Η πρακτική εξακολουθεί να επιβιώνει σε αγροτικές περιοχές της Κύπρου, όπως το Παλαιομέτοχο. Από το 2022 περιλαμβάνεται στον Εθνικό Κατάλογο Άυλης Πολιτιστικής Κληρονομιάς της Κύπρου, στην κατηγορία των γνώσεων και πρακτικών που αφορούν τη φύση και το σύμπαν. Κυπριακή Εθνική Επιτροπή UNESCO
Παράδοση και όχι επιστημονική πρόβλεψη
Τα μηναλλάγια δεν αποτελούν επιστημονικά επιβεβαιωμένη μέθοδο πρόγνωσης. Η σύγχρονη μετεωρολογία βασίζεται σε δορυφόρους, ραντάρ, μετεωρολογικούς σταθμούς και σύνθετα αριθμητικά μοντέλα.
Η καιρική εικόνα μιας ημέρας του Αυγούστου δεν μπορεί να καθορίσει επιστημονικά τον καιρό ενός συγκεκριμένου μήνα αρκετό καιρό αργότερα.
Αυτό, όμως, δεν μειώνει την πολιτιστική αξία της παράδοσης. Τα μηναλλάγια φανερώνουν πόσο στενά συνδεδεμένος ήταν ο παλιός αγροτικός κόσμος με τη γη και τη φύση. Μας θυμίζουν επίσης ότι, πριν ο άνθρωπος κοιτάξει μια οθόνη για να μάθει τον καιρό, σήκωνε το βλέμμα του προς τον ουρανό
