Η 8η Νοεμβρίου είναι αφιερωμένη στη Σύναξη των Αρχαγγέλων Μιχαήλ και Γαβριήλ και των υπόλοιπων αγγελικών δυνάμεων. Στην Κύπρο το όνομα του Αρχαγγέλου συνδέθηκε με ενορίες, μικρούς ζωγραφισμένους ναούς και ολόκληρες γειτονιές. Μια επίσκεψη σε αυτούς τους χώρους αποκαλύπτει περισσότερα από την κοινή αφιέρωση. Φέρνει κοντά κτητορικές επιγραφές, δωρητές και τεχνίτες που άφησαν διαφορετικό αποτύπωμα στον χρόνο.
Ο Πεδουλάς, η Γαλάτα και ο Τρυπιώτης προσφέρουν τρεις τέτοιες αναγνώσεις. Οι αποστάσεις τους ευνοούν χωριστές επισκέψεις. Το ενδιαφέρον βρίσκεται στο να σταθεί κανείς σε λίγες λεπτομέρειες και να τις συνδέσει με την ιστορία του κάθε κτίσματος.
Στον Πεδουλά, μια ολόκληρη εποχή στους τοίχους
Ο ναός του Αρχαγγέλου Μιχαήλ στον Πεδουλά χρονολογείται στο 1474 και ανήκει στο σύνολο των Τοιχογραφημένων Εκκλησιών του Τροόδους που προστατεύει η UNESCO. Η μικρή κλίμακα του χώρου φέρνει τον επισκέπτη κοντά στη ζωγραφική. Η ξύλινη στέγη προστατεύει το κτίσμα, ενώ οι εσωτερικές επιφάνειες χωρίζονται σε σκηνές και σειρές μορφών.
Οι τοιχογραφίες συνδέονται με τον ζωγράφο Μηνά και η κτητορική παράσταση διασώζει την παρουσία του ιερέα Βασιλείου Χάμαδου και της οικογένειάς του. Η εικόνα του δωρητή έχει ιδιαίτερη αξία. Δείχνει ποιος ανέλαβε τη δαπάνη και πώς ήθελε να παρουσιαστεί μέσα στον χώρο της λατρείας. Η ενδυμασία και η στάση των προσώπων προσθέτουν πληροφορίες που δεν δίνει μόνη της μια χρονολογία.
Στη Γαλάτα, η οικογένεια του δωρητή
Βόρεια της Γαλάτας, κοντά στην Παναγία Ποδύθου, βρίσκεται ο μικρός ναός που είναι γνωστός ως Αρχάγγελος Μιχαήλ ή Θεοτόκος. Η διπλή ονομασία χρειάζεται προσοχή. Η κτητορική επιγραφή αναφέρει ανέγερση προς τιμήν της Παναγίας και διασώζει ονόματα μελών της οικογένειας Ζαχαρία.
Η τοιχογράφηση έγινε το 1514 από τον Συμεών Αξέντη, ζωγράφο που εργάστηκε και σε άλλες εκκλησίες της περιοχής. Στην παράσταση των αφιερωτών, τα καλά ρούχα της εποχής της Ενετοκρατίας μετατρέπουν τον τοίχο σε τεκμήριο κοινωνικής ιστορίας. Αξίζει να παρατηρήσεις πρώτα τη σύνθεση της ομάδας και ύστερα τα επιμέρους πρόσωπα.
Στον Τρυπιώτη, η ιστορία μιας γειτονιάς
Στην εντός των τειχών Λευκωσία, ο Αρχάγγελος Μιχαήλ του Τρυπιώτη δίνει όνομα σε μια ιστορική ενορία. Η επιγραφή του ναού οδηγεί στο 1695, ενώ το εσωτερικό του περιλαμβάνει εικόνες, ξυλόγλυπτο εικονοστάσι και διακοσμημένα ανοίγματα. Εδώ η ματιά μετακινείται από τη μικρή ορεινή εκκλησία σε έναν χώρο που οργανώνει τη ζωή μιας αστικής γειτονιάς.
Ο ναός συνδέει την προσωνυμία του με την παράδοση του εν Χώναις θαύματος. Η σχετική πανήγυρη τιμάται στις 6 Σεπτεμβρίου. Η γιορτή του Νοεμβρίου αποτελεί διαφορετική αφορμή μνήμης, κοινή για τους Ταξιάρχες. Η διάκριση εξηγεί γιατί ναοί με την ίδια αφιέρωση μπορεί να έχουν περισσότερες από μία σημαντικές ημερομηνίες μέσα στον χρόνο.
Η επίσκεψη χρειάζεται χρόνο
Σε ημέρα εορτής, οι ακολουθίες καθορίζουν την κίνηση μέσα στους ναούς. Για περιήγηση στις τοιχογραφίες, συνεννοήσου με τον υπεύθυνο για την πρόσβαση και τη φωτογράφιση. Μια στάση στην κτητορική επιγραφή, μία στην εικόνα του δωρητή και μία στην αρχιτεκτονική αρκούν για να αλλάξει η ανάγνωση του χώρου. Οι ιστορίες των ανθρώπων βρίσκονται συχνά δίπλα στις μεγάλες θρησκευτικές παραστάσεις.
