Σε κάθε γωνιά της Κύπρου, η Παναγία έχει αφήσει το δικό της αποτύπωμα. Σε κορυφές βουνών, μέσα σε βράχους, ανάμεσα σε ελαιόδεντρα και σε καταπράσινες κοιλάδες, μικρές εκκλησίες και σημαντικά θρησκευτικά μνημεία αφηγούνται ιστορίες που άντεξαν στον χρόνο.
Άλλες ξεχωρίζουν για τις αιώνων τοιχογραφίες τους, άλλες για τη μοναδική αρχιτεκτονική τους και άλλες για παραδόσεις που συνεχίζουν να περνούν από γενιά σε γενιά. Από τη Χρυσογαλούσα στο Φτερικούδι μέχρι την Παναγία της Αγάπης στη Βάβλα, κάθε ναός έχει τη δική του ιστορία και έναν διαφορετικό λόγο που τον κάνει ξεχωριστό.
Πάμε, λοιπόν, να ακολουθήσουμε μια μικρή διαδρομή σε επτά από αυτά τα ιδιαίτερα προσκυνήματα μαθαίνοντας την ιστορία και τις παραδόσεις που τα συνοδεύουν.
Ξωκλήσι Παναγίας Χρυσογαλούσας (Γαλακτοτροφούσας), Φτερικούδι
Λίγο έξω από το Φτερικούδι, μόλις ένα χιλιόμετρο δυτικά της κοινότητας, στην τοποθεσία «Βαρτακλής» της Πάνω Μονής, στέκει ένα μικρό ξωκλήσι που κουβαλά μια ιδιαίτερη ιστορία και μια βαθιά παράδοση. Είναι η Παναγία η Χρυσογαλούσα, ή Γαλακτοτροφούσα, ένας τόπος συνδεδεμένος εδώ και αιώνες με την πίστη, τη μητρότητα και την ελπίδα.
Το σημερινό εκκλησάκι ανεγέρθηκε το 1998, ακολουθώντας την αρχιτεκτονική της ιστορικής εκκλησίας του Τιμίου Σταυρού του Αγιασμάτι. Η θέση του, ανάμεσα στο Φτερικούδι και το ξωκλήσι του Οσίου Αββακούμ, μέσα στο ήσυχο κυπριακό τοπίο, δημιουργεί μια ατμόσφαιρα που δύσκολα αφήνει τον επισκέπτη ασυγκίνητο.
Όμως η ιστορία του χώρου δεν αρχίζει το 1998. Στην ίδια τοποθεσία υπήρχε παλαιότερα εκκλησία αφιερωμένη στην Παναγία τη Χρυσογαλούσα. Η εκκλησία καταστράφηκε το 1575, στα χρόνια της οθωμανικής κατάκτησης της Κύπρου. Παρά την καταστροφή, η μνήμη και η ευλάβεια γύρω από την Παναγία Χρυσογαλούσα δεν έσβησαν.
Η προσωνυμία «Χρυσογαλούσα» ή «Γαλακτοτροφούσα» συνδέεται με μια παλιά παράδοση: οι μητέρες προσέφευγαν στην Παναγία ζητώντας τη βοήθειά της για να έχουν γάλα και να μπορέσουν να θρέψουν τα παιδιά τους. Μια απλή, συγκινητική παράδοση, που φανερώνει τον διαχρονικό δεσμό της κυπριακής κοινωνίας με την Παναγία ως προστάτιδα της μητρότητας και της οικογένειας.
Και σήμερα, η ιστορία της παλιάς εικόνας της Παναγίας παραμένει ζωντανή. Η αρχαία εικόνα της Χρυσογαλούσας βρίσκεται στον ιερό ναό του Αγίου Γεωργίου στην Άλωνα. Οι λόγοι για τους οποίους μεταφέρθηκε εκεί παραμένουν άγνωστοι, αφήνοντας πίσω τους ένα ακόμη μικρό μυστήριο γύρω από την πορεία και την τύχη του ιερού κειμηλίου.
Και ίσως αυτό να είναι που κάνει τέτοια ξωκλήσια ξεχωριστά: δεν χρειάζονται μεγαλοπρέπεια για να συγκινήσουν. Αρκεί ένας μικρός ναός, μια παλιά παράδοση και η πίστη ανθρώπων που, μέσα στους αιώνες, συνέχισαν να στρέφονται στην Παναγία με την ίδια ελπίδα.
Παναγία Ποδίθου, Γαλάτα
Ανάμεσα στα πιο σημαντικά τεκμήρια της βυζαντινής καλλιτεχνικής παράδοσης της Κύπρου μας βρίσκεται και η εκκλησία της Παναγίας της Ποδίθου, γνωστή και ως Ποδύθου. Ο ναός βρίσκεται στο βόρειο άκρο της κοιλάδας της Σολέας, σε μια καταπράσινη γωνιά της κεντρικής οροσειράς του Τροόδους. Είναι χτισμένος μέσα στη στενή και εύφορη κοιλάδα του ποταμού Κλάριου, αλλιώς Καρκώτη, λίγα μόλις εκατοντάδες μέτρα βόρεια της Γαλάτας και αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι του φυσικού και πολιτιστικού τοπίου της περιοχής.
Αξίζει να σημειωθεί ότι από το 1985, η Παναγία Ποδίθου συγκαταλέγεται επίσημα στα Μνημεία Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO, επιβεβαιώνοντας τη διαχρονική της σημασία για την ιστορία, την τέχνη και την ταυτότητα του νησιού μας.
Το μνημείο αποτελεί το καθολικό μικρής ομώνυμης Μονής, που ιδρύθηκε το 1502 με χορηγία του Δημητρίου ντε Κορόν και της συζύγου του Ελένης. Η μονή λειτούργησε έως τις αρχές του 19ου αιώνα, αλλά εγκαταλείφθηκε μετά τα γεγονότα του 1821. Στα μέσα του 19ου αιώνα φιλοξένησε το πρώτο Δημοτικό σχολείο της Γαλάτας.
Πρόκειται για μονόχωρο ξυλόστεγο ναό με ορθογώνια κάτοψη και μεταγενέστερη στοά στις τρεις πλευρές του. Ο λιτός ζωγραφικός διάκοσμος σώζεται σε περιορισμένα τμήματα, με μεταγενέστερες τοιχογραφίες του 17ου αιώνα να απεικονίζουν τους Αποστόλους Πέτρο και Παύλο.
Σήμερα, ο ναός της Παναγίας της Ποδίθου στέκει ως σιωπηλός μάρτυρας της ιστορικής και πνευματικής πορείας του τόπου. Αναμφισβήτητα, αποτελεί πολύτιμο τεκμήριο της τοπικής κληρονομιάς, υπενθυμίζοντας τη διαχρονική σχέση της κοινότητας και της Κύπρου γενικότερα, με την ιστορία και την πίστη.
Παναγία του Μουτουλλά, Μουτουλλας
Στον Μουτουλλά βρίσκεται ένα από τα πιο σημαντικά θρησκευτικά και πολιτιστικά μνημεία του νησιού μας· μία μικρή εκκλησία αφιερωμένη στην Παναγία του Μουτουλλά. Θεωρείται η παλαιότερη χρονολογημένη εκκλησία της Κύπρου με αμφικλινή ξύλινη στέγη, γι’ αυτό μεταξύ άλλων χαρακτηριστικών της, ξεχωρίζει από τις υπόλοιπες εκκλησίες.
Η εκκλησία της Παναγίας του Μουτουλλά, σύμφωνα με την κτητορική επιγραφή που βρίσκεται στο βόρειο τοίχο του Ιερού Βήματος, «κτίστηκε και τοιχογραφήθηκε το 1280 μ.Χ, με δαπάνη του Ιωάννη του Μουτουλλά και της συζύγου του Ειρήνης, οι οποίοι απεικονίζονται να κρατούν το ομοίωμα της εκκλησίας». Πιστεύεται ότι μπορεί να ήταν ένα ιδιωτικό παρεκκλήσι.
Ο θρησκευτικός, αυτός, θησαυρός στην κοιλάδα της Μαραθάσας, περιλαμβάνεται από το 1985 στον κατάλογο Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO. Σύμφωνα με αφιέρωμα του Κοινοτικού Συμβουλίου Μουτουλλά, η συγκεκριμένη εκκλησία περιλήφθηκε στον κατάλογο της UNESCO βάσει τριών κριτηρίων. Αρχικά, γιατί αποτελεί ένα σημαντικό αρχιτεκτονικό μνημείο που διατηρείται σε πολύ καλή κατάσταση. Δεύτερον, γιατί αποτελεί εξαιρετική μαρτυρία του βυζαντινού πολιτισμού στο νησί και τρίτον, λόγω των τοιχογραφιών της εκκλησίας, καθώς περιλαμβάνουν στοιχεία που αποδεικνύουν τη σχέση μεταξύ ανατολικής και δυτικής τέχνης. Βάσει του τελευταίου σημείου, οι τοιχογραφίες που βρίσκονται στο εσωτερικό της εκκλησίας αφηγούνται σκηνές από τη ζωή της Παναγίας και των Χριστιανικών διδαγμάτων, αποτελώντας μοναδικά δείγματα της θρησκευτικής κυπριακής ζωγραφικής.
Η εκκλησία είναι κτισμένη σε έναν λόφο της περιοχής και προσφέρει στους επισκέπτες μαγευτική θέα προς τα γύρω χωριά, τα βουνά και το καταπράσινο τοπίο. Χάρη τόσο στην ιστορική αξία της Παναγίας του Μουτουλλά όσο και στη φυσική ομορφιά που αντικρίζει ο επισκέπτης, η εκκλησία αποτελεί πόλο έλξης για πολλούς πιστούς που αναζητούν ηρεμία και γαλήνη.
Παναγία η Χρυσοσπηλιώτισσα, Δευτερά
Λίγο δυτικότερα από τη Δευτερά, κρυμμένος μέσα στην αγκαλιά ενός απόκρημνου βράχου, βρίσκεται ένας από τους πιο ξεχωριστούς και ατμοσφαιρικούς λατρευτικούς χώρους της Κύπρου. Η Παναγία η Χρυσοσπηλιώτισσα δεν είναι απλώς ένα εκκλησάκι. Είναι ένας τόπος όπου η φύση, η πίστη, η ιστορία και η παράδοση μοιάζουν να συναντιούνται με έναν σχεδόν μυσταγωγικό τρόπο.
Στις όχθες του Πεδιαίου ποταμού, μέσα σε έναν βράχο ύψους περίπου 50 μέτρων, έχει λαξευτεί το μικρό αυτό ιερό, δημιουργώντας ένα τοπίο που εντυπωσιάζει από την πρώτη στιγμή. Η πρόσβαση γίνεται από 104 σκαλοπάτια ή με ανελκυστήρα, οδηγώντας τον επισκέπτη σε έναν χώρο μακριά από τον θόρυβο της καθημερινότητας, όπου κυριαρχούν η ηρεμία και η κατάνυξη.
Στο εσωτερικό του βράχου κρύβονται τρία φυσικά υποσπήλαια, τα οποία επικοινωνούν μεταξύ τους μέσω μικρών σηράγγων. Το μεγαλύτερο αποτελεί τον κυρίως ναό, φιλοξενώντας τοιχογραφίες που χρονολογούνται στον 12ο και 13ο αιώνα και μαρτυρούν τη μακραίωνη θρησκευτική ιστορία του τόπου. Γύρω από τη Χρυσοσπηλιώτισσα έχουν διασωθεί μέχρι σήμερα ιστορίες και παραδόσεις που μεταφέρονται από γενιά σε γενιά.
Μία από αυτές μιλά για έναν καβαλάρη που κάποτε κινδύνευσε να βρεθεί στον γκρεμό. Τη στιγμή της απόγνωσης επικαλέστηκε την Παναγία και, σύμφωνα με την παράδοση, σώθηκε θαυματουργικά. Από ευγνωμοσύνη, θέλησε να δημιουργήσει στον ίδιο τόπο έναν χώρο αφιερωμένο στη Θεοτόκο. Μια άλλη παράδοση θέλει την εικόνα της Παναγίας να βρίσκεται με θαυμαστό τρόπο μέσα στο σπήλαιο. Από αυτή την παράδοση λέγεται πως προήλθε και το όνομα Χρυσοσπηλιώτισσα, δηλαδή η Παναγία του «χρυσού σπηλαίου».
Και ίσως είναι ακριβώς αυτές οι ιστορίες που κάνουν τον χώρο να μοιάζει διαφορετικός. Γιατί εδώ η πίστη δεν βρίσκεται μόνο στις εικόνες και στις τοιχογραφίες. Είναι δεμένη με τον ίδιο τον βράχο, το σπήλαιο και το τοπίο που περιβάλλει το μικρό προσκύνημα.
Στην κορυφή του βράχου δεσπόζει ένας μεγάλος σταυρός, ορατός από μακριά και πλέον άρρηκτα συνδεδεμένος με την εικόνα της περιοχής. Στέκει εκεί σαν σύμβολο πίστης και προστασίας, αλλά και σαν ένα ξεχωριστό σημείο αναφοράς για τη Δευτερά. Για τους επισκέπτες αποτελεί ταυτόχρονα ένα εντυπωσιακό φωτογραφικό σημείο, καθώς από τον βράχο η θέα προς το γύρω τοπίο δημιουργεί ένα σκηνικό μοναδικής ομορφιάς.
Ένας ξεχωριστός τόπος πίστης και παράδοσης, κρυμμένος μέσα στον βράχο, που κάθε χρόνο συνεχίζει να συγκινεί και να προσελκύει πιστούς και επισκέπτες.
Παναγία Φορβιώτισσα, Νικητάρι
Σε απόσταση τριών περίπου χιλιομέτρων από το ορεινό χωριό Νικητάρι της Επαρχίας Λευκωσίας χτισμένη στην ανατολική πλευρά ενός μικρού ποταμού, βρίσκεται η εκκλησία της Παναγίας της Ασίνου, γνωστή ευρύτερα και ως η Παναγία της Φορβιώτισσας. Ένας κρυφός θρησκευτικός θησαυρός, θα έλεγε κανείς, στο βουνό που αγκαλιάζει το τοπίο με την ήρεμη φυσική του ομορφιά.
Ο συγκεκριμένος ναός αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά βυζαντινά μνημεία της Κύπρου, ενώ από το 1985 κατέχει περίοπτη θέση στον κατάλογο της Παγκόσμιας Πολιτιστικής Κληρονομιάς της UNESCO. Στο εσωτερικό της διατηρούνται μερικές από τις σπουδαιότερες βυζαντινές τοιχογραφίες του νησιού, δημιουργίες που καλύπτουν μια μακρά περίοδο από τον 12ο έως τον 17ο αιώνα.
Πρόκειται για μια μικρή εκκλησία από πέτρα της περιοχής ξεπροβάλλει με την αμφικλινή στέγη της, καλυμμένη με επίπεδα κεραμίδια. Κάποτε αποτελούσε το καθολικό της Μονής των Φορβίων, από την οποία πήρε και την ονομασία του. Σύμφωνα με επιγραφή που σώζεται πάνω από τη νότια είσοδο και χρονολογείται στα έτη 1105–1106, ιδρυτής της Μονής ήταν ο Μάγιστρος Νικηφόρος Ισχύριος, ο οποίος αργότερα έγινε μοναχός με το όνομα Νικόλαος. Η ίδρυση της Μονής τοποθετείται στο 1099 και η λειτουργία της συνεχίστηκε αδιάλειπτα και κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας, έως τα τέλη του 18ου αιώνα, οπότε και εγκαταλείφθηκε.
Ο ναός διαρθρώνεται σε δύο βασικά τμήματα: τον μονόχωρο, καμαροσκέπαστο κυρίως χώρο λατρείας και τον νάρθηκα, ο οποίος προστέθηκε σε μεταγενέστερη φάση, συγκεκριμένα στο δεύτερο μισό του 12ου αιώνα. Ένα ιδιαίτερο αρχιτεκτονικό χαρακτηριστικό του νάρθηκα είναι ότι οι πλευρικοί του τοίχοι καταλήγουν σε αψίδες, στοιχείο που αποδίδεται σε επιρροές από την αρχιτεκτονική παράδοση της Κωνσταντινούπολης, η οποία πιστεύεται ότι ήταν η γενέτειρα του καλλιτέχνη. Ήδη από τον 12ο αιώνα, ο ναός προστατευόταν με δεύτερη, εξωτερική ξύλινη στέγη, καλυμμένη με επίπεδα αγκιστρωτά κεραμίδια. Στη σημερινή εποχή δεν διατηρούνται ορατά κατάλοιπα υπόλοιπων κτισμάτων.
Παναγία η Οδηγήτρια, Αρεδιού
Στις ανατολικές παρυφές της κοινότητας Αρεδιού της Επαρχίας Λευκωσίας βρίσκεται ένα πολύ ξεχωριστό μεσαιωνικό κτίσμα περικυκλωμένο από ελαιώνες πολλών ετών. Πρόκειται για μία εκκλησία αφιερωμένη στην Παναγία την Οδηγήτρια.
Η συγκεκριμένη εκκλησία χρονολογείται κατά τον 13ο αιώνα, ενώ σύμφωνα με την παράδοση ανεγέρθηκε στα αρχαία ερείπια ειδωλολατρικού ναού. Πρόκειται για έναν μονόκλιτο ναό με τρούλλο και ξεχωρίζει από την αρχιτεκτονική του και την εξωτερική πέτρα που τον διακοσμεί. Το εσωτερικό της εκκλησίας κοσμείται με τοιχογραφίες του 13ου, 14ου και 15ου αιώνα αλλά και με το ξεχωριστό φιλοτεχνημένο τέμπλο του, έργο του 17ου αιώνα.
Υπάρχουν αρκετές παραδόσεις που συνδέονται με την συγκεκριμένη εκκλησία. Μεταξύ άλλων, σύμφωνα με μία παράδοση στο μέρος που βρίσκεται η εκκλησία κάθισε η Παναγία που περνούσε από το χωριό για να ξεκουραστεί.
Μία ακόμα παράδοση, αναφέρεται στην κόρη του βασιλιά της Ταμασού Αρετού, που συνήθιζε να επισκέπτεται το χωριό προσφέροντας θυσία στον βωμό που βρισκόταν στη θέση της Παναγίας της Οδηγήτριας.
Υποστηρίζεται επίσης η ύπαρξη μίας χρυσής άμαξας, θαμμένης κάτω από τον ναό. Η άμαξα αυτή, λέγεται πως όταν πωληθεί σε καιρούς σιτοδείας, θα μπορέσει να θρέψει όλον τον πληθυσμό της Κύπρου για εννέα χρόνια. Ο πρώτος όμως που θα δει την άμαξα θα τυφλωθεί.
Αναμφισβήτητα, ο συγκεκριμένος ναός αποτελεί έναν μοναδικό θρησκευτικό προορισμό, όχι μόνο για την ιστορία του αλλά και για την τοποθεσία του.
Παναγία της Αγάπης, Βάβλα
Λίγο έξω από τη Βάβλα, περίπου 3 χιλιόμετρα βόρεια του χωριού, στην όχθη του ποταμού του Αγίου Μηνά, βρίσκεται ένας ιδιαίτερος ναός με ένα ξεχωριστό όνομα: η Παναγία της Αγάπης.
Ο μικρός ναός είναι συνδεδεμένος με μια παράδοση που εδώ και χρόνια περνά από στόμα σε στόμα. Πίσω από την Αγία Τράπεζα υπάρχει ένα μάρμαρο, κάτω από το οποίο, σύμφωνα με την παράδοση, βρίσκεται ιερό χώμα της Παναγίας.
Λέγεται πως όποιος επιθυμεί να κερδίσει την αγάπη ενός συγκεκριμένου προσώπου, μπορεί να πάρει μικρή ποσότητα από το χώμα και να την προσθέσει κρυφά στο νερό ή στον καφέ που θα πιει. Σύμφωνα με τον θρύλο, το πρόσωπο αυτό θα αισθανθεί στη συνέχεια αιώνια αγάπη για εκείνον ή εκείνη που του το έδωσε.
Πίσω όμως από τη λαϊκή αυτή παράδοση υπάρχει και μια ιστορία αιώνων. Η σημερινή εκκλησία χτίστηκε το 1935, πάνω στα θεμέλια ενός παλαιότερου ναΐσκου, ο οποίος χρονολογείται στον 16ο αιώνα.
Ένας μικρός τόπος με μεγάλη ιστορία, που συνδέθηκε με την αγάπη όχι μόνο μέσα από το όνομά του, αλλά και μέσα από μια παράδοση που εξακολουθεί να γοητεύει όσους τον επισκέπτονται.
Επτά εκκλησίες, επτά διαφορετικές ιστορίες
Επτά εκκλησίες, επτά διαφορετικές ιστορίες, με κοινό σημείο την Παναγία και τη βαθιά σχέση της με την κυπριακή παράδοση. Μνημεία που δεν αποτελούν μόνο τόπους θρησκείας, αλλά ζωντανά κομμάτια της ιστορίας και της πολιτιστικής κληρονομιάς του νησιού.
Κάποιες κρύβονται μέσα στο βουνό, κάποιες στέκουν σιωπηλές ανάμεσα στα χωριά και άλλες φυλάνε αιώνες ιστορίας στους τοίχους τους. Όλες, όμως, έχουν κάτι κοινό: συνεχίζουν να προκαλούν το ενδιαφέρον, να συγκινούν και να θυμίζουν πως η πίστη και η παράδοση μπορούν να παραμένουν ζωντανές μέσα στον χρόνο.
Γράφει η Χριστίνα Γεωργίου (συλλογή από παλιότερα άρθρα του Μένουμε Κύπρο)
