Κάθε χρόνο καθώς οι εποχές αλλάζουν, εκατομμύρια πουλιά διασχίζουν την Κύπρο, μετατρέποντάς την σ’ έναν ζωντανό χάρτη βιοποικιλότητας και φυσικού πλούτου. Εξάλλου, όπως είναι γνωστό, το νησί μας αποτελεί έναν από τους πιο σημαντικούς μεταναστευτικούς σταθμούς πουλιών μεταξύ Ευρώπης, Ασίας και Αφρικής.
Καθώς, λοιπόν, οι εποχές εναλλάσσονται και το κλίμα αλλάζει ρυθμό – άλλοτε ζέστη, άλλοτε κρύο – κάθε πουλί που επισκέπτεται το νησί μας, αναζητά το δικό του καταφύγιο μέσα σ’ ένα περιβάλλον μοναδικό, που συνεχώς μεταμορφώνεται. Έτσι, «γεννιέται» η πτηνοπαρατήρηση· ένα δημιουργικό χόμπι που συνδυάζει γνώση, πράσινο της φύσης, εξερεύνηση αλλά και χαλάρωση. Αποτέλεσμα αυτού, η πτηνοπαρατήρηση να γίνεται κάτι περισσότερο από μια απλή δραστηριότητα. Γίνεται ουσιαστικά ένας τρόπος ώστε να συνδεθούμε με τη φύση και να κατανοήσουμε τη βαθύτερη οικολογική αξία του τόπου.
Στη συνέντευξη που ακολουθεί, η Υπεύθυνη Επικοινωνίας του BirdLife Cyprus, Έλενα Μαρκιτανή, μιλά στο menoumekypro.com για την ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα δραστηριότητα της πτηνοπαρατήρησης στην Κύπρο και εξηγεί πώς η μοναδική γεωγραφική θέση του νησιού στον μεταναστευτικό χάρτη των πουλιών το καθιστά ιδανικό προορισμό για την παρατήρησή τους. Μεταξύ άλλων, αναλύει τον τρόπο με τον οποίο η πτηνοπαρατήρηση συμβάλλει στην προστασία της φύσης, αναδεικνύοντας επίσης, τον σημαντικό ρόλο που μπορεί να διαδραματίσει και ο κάθε πολίτης στη διατήρηση αυτού του πολύτιμου φυσικού πλούτου.
Πώς ορίζει κάποιος την πτηνοπαρατήρηση και γιατί προσελκύει τον κόσμο;
Η πτηνοπαρατήρηση είναι η παρατήρηση και αναγνώριση πουλιών στο φυσικό τους περιβάλλον, χωρίς ενόχληση ή παρέμβαση. Πρόκειται για μια δραστηριότητα που συνδυάζει επαφή με τη φύση, γνώση, χαλάρωση και εξερεύνηση. Όλο και περισσότεροι άνθρωποι στρέφονται στην πτηνοπαρατήρηση γιατί προσφέρει αυθεντικές εμπειρίες στη φύση, καλλιεργεί περιβαλλοντική ευαισθητοποίηση και είναι προσιτή σε μικρούς και μεγάλους, είτε ατομικά είτε μέσα από οργανωμένες εξορμήσεις.
Τι κάνει το νησί μας μοναδικό ως προορισμό για πτηνοπαρατηρητές;
Η Κύπρος βρίσκεται σ’ έναν από τους σημαντικότερους μεταναστευτικούς διαδρόμους μεταξύ Ευρώπης, Ασίας και Αφρικής. Κάθε άνοιξη και φθινόπωρο, εκατοντάδες χιλιάδες πουλιά περνούν από το νησί μας, κάνοντας στάση για ξεκούραση και τροφή. Παράλληλα, η μεγάλη εναλλαγή τοπίων, από αλυκές και υγροτόπους μέχρι δάση, ορεινές περιοχές και ακτογραμμές, δημιουργεί ιδανικές συνθήκες για παρατήρηση πουλιών σχεδόν όλο τον χρόνο.
Ποια είδη πουλιών συναντά κανείς πιο συχνά στην Κύπρο;
Στην Κύπρο έχουν καταγραφεί πάνω από 400 είδη πουλιών, γεγονός εντυπωσιακό για το μέγεθος του νησιού. Η συντριπτική πλειονότητα αυτών των ειδών είναι μεταναστευτικά, από υδρόβια και παρυδάτια είδη όπως φλαμίνγκο και πάπιες που ξεχειμωνιάζουν εδώ μέχρι διάφορα είδη αρπακτικών πουλιών που περνούν από τον Κύπρο κατά τη φθινοπωρινή μετανάστευση. Περίπου 90 είδη αναπαράγονται μόνιμα ή τακτικά στο νησί, γεγονός που εξασφαλίζει ενδιαφέρον για πτηνοπαρατήρηση και εκτός των μεταναστευτικών περιόδων.
Υπάρχουν σπάνια ή προστατευόμενα είδη που κάνουν στάση στο νησί και αξίζουν να παρακολουθήσουμε;
Ναι, και μάλιστα σε διεθνές επίπεδο. Η Κύπρος φιλοξενεί τρία ενδημικά είδη που δεν φωλιάζουν πουθενά αλλού στον κόσμο: τη Σκαλιφούρτα, τον Τρυπομάζη και το Θουπί. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν και είδη με περιορισμένη ευρωπαϊκή κατανομή, καθώς βρίσκονται στα νοτιοανατολικά όρια εξάπλωσής τους ή εμφανίζονται μόνο στην Ανατολική Μεσόγειο, όπως η Πελλοκατερίνα, η Βουνοσκαλιφούρτα και το Σιταροπούλλι, καθώς και είδη που περνούν από την Κύπρο σε μικρούς αριθμούς ή μόνο συγκεκριμένες εβδομάδες, όπως ο Νυφογερανός, καθιστώντας κάθε παρατήρηση μοναδική εμπειρία. Υπάρχουν επίσης εντυπωσιακά σε χρώμα μεταναστευτικά πουλιά όπως η Κράγκα, ο Μελισσοφάγος, ο Πράσινος Μελισσοφάγος και ο Κλωρκός. Για πολλούς πτηνοπαρατηρητές, η πιθανότητα συνάντησης ενός τέτοιου είδους αποτελεί βασικό κίνητρο για επαναλαμβανόμενες εξορμήσεις στο πεδίο.
Πόσο σημαντικός είναι ο ρόλος της Κύπρου ως μεταναστευτικός σταθμός για τα πουλιά;
Για πολλά είδη πουλιών, το νησί αποτελεί τον τελευταίο ασφαλή σταθμό πριν το μεγάλο και εξαντλητικό πέρασμα της Μεσογείου και της Σαχάρας ή, αντίστροφα, τον πρώτο τόπο ξεκούρασης και τροφοδοσίας μετά από αυτό. Οι υγρότοποι, οι παράκτιες περιοχές, οι αγροτικές εκτάσεις, οι θαμνώνες και τα ορεινά τοπία της Κύπρου σχηματίζουν ένα δίκτυο βιοτόπων που επιτρέπει στα πουλιά να ανακτήσουν ενέργεια, να τραφούν και να προετοιμαστούν για το επόμενο στάδιο του ταξιδιού τους.. Για τον λόγο αυτό, η προστασία όλων των περιοχών που βρίσκονται κατά μήκος των μεταναστευτικών διαδρόμων είναι απολύτως απαραίτητη. Η απώλεια ή υποβάθμιση έστω και ενός κρίσιμου σταθμού μπορεί να έχει αλυσιδωτές επιπτώσεις σε ολόκληρη τη μεταναστευτική διαδρομή. Η διατήρηση υγιών, συνδεδεμένων ενδιαιτημάτων στην Κύπρο δεν αφορά μόνο τοπική βιοποικιλότητα, αλλά αποτελεί ευθύνη διεθνούς σημασίας για την προστασία των μεταναστευτικών πουλιών.
Ποιες περιοχές της Κύπρου θεωρούνται «στόχοι» για πτηνοπαρατήρηση;
Ιδιαίτερα κατά την άνοιξη και το φθινόπωρο, οι παράκτιες περιοχές αποδεικνύονται εξαιρετικά σημαντικές, καθώς λειτουργούν ως φυσικά «σημεία συγκέντρωσης» για τα μεταναστευτικά πουλιά πριν ή μετά το θαλάσσιο πέρασμα. Περιοχές όπως οι Αλυκές Λάρνακας, η Χερσόνησος Ακρωτηρίου, το Κάβο Γκρέκο, ο Ακάμας και η Καρπασία προσφέρουν συχνά εντυπωσιακές παρατηρήσεις αρπακτικών, υδρόβιων, παρυδάτιων και στρουθιόμορφων ειδών μέσα σε σύντομο χρονικό διάστημα. Παράλληλα, περιοχές της ενδοχώρας όπως το Δάσος Τροόδους, γεωργικές περιοχές και φράγματα συμπληρώνουν το μωσαϊκό των ενδιαιτημάτων, προσφέροντας εξαιρετικές ευκαιρίες τόσο για μεταναστευτικά όσο και για ενδημικά και φωλεάζοντα είδη.
Χρειάζεται ειδικός εξοπλισμός για να ξεκινήσει κάποιος την πτηνοπαρατήρηση;
Η πτηνοπαρατήρηση είναι μια δραστηριότητα που μπορεί να ξεκινήσει κανείς χωρίς ιδιαίτερο ή [πολύ] ακριβό εξοπλισμό. Ένα καλό ζευγάρι κιάλια είναι συνήθως το μόνο απολύτως απαραίτητο εργαλείο, καθώς επιτρέπει την παρατήρηση των πουλιών από απόσταση χωρίς να τα ενοχλούμε. Ιδιαίτερα σημαντικός για όσους ξεκινούν είναι ένας οδηγός αναγνώρισης πουλιών (έντυπος ή ψηφιακός). Ένας καλός οδηγός βοηθά στην αναγνώριση των ειδών και αποτελεί βασικό εργαλείο εκμάθησης στο πεδίο. Εξίσου χρήσιμη συνήθεια είναι η καταγραφή των ειδών που παρατηρούνται κατά τη διάρκεια κάθε εξόρμησης, είτε σε σημειωματάριο είτε σε ψηφιακή εφαρμογή. Η τήρηση μιας προσωπικής λίστας βοηθά στη βελτίωση της μνήμης και επιτρέπει στον παρατηρητή να παρακολουθεί την πρόοδό του με τον χρόνο. Όσον αφορά τον ρουχισμό, συνιστάται η χρήση ουδέτερων, γήινων χρωμάτων, που βοηθούν στο να περνά κανείς απαρατήρητος στο φυσικό περιβάλλον. Άνετα παπούτσια, καπέλο και προστασία από τον ήλιο ή τον αέρα είναι επίσης σημαντικά, ανάλογα με την εποχή και την περιοχή.
Ποια είναι η καλύτερη εποχή του χρόνου για πτηνοπαρατήρηση στο νησί μας;
Η καλύτερη εποχή για πτηνοπαρατήρηση στην Κύπρο θεωρούνται γενικά η άνοιξη και το φθινόπωρο, όταν η μετανάστευση βρίσκεται στο αποκορύφωμά της. Τότε παρατηρείται η μεγαλύτερη ποικιλία και αφθονία ειδών. Ο χειμώνας είναι επίσης ιδιαίτερα ενδιαφέρων, κυρίως για τα υδρόβια είδη, με μεγάλους αριθμούς φλαμίνγκο, παπιών και άλλων πουλιών να συγκεντρώνονται σε αλυκές και υγροτόπους. Αν και υπάρχουν κάποια πουλιά για παρατήρηση και κατά τους καλοκαιρινούς μήνες, ιδιαίτερα ενδημικά και φωλεάζοντα είδη, οι υψηλές θερμοκρασίες και η έντονη ηλιοφάνεια συχνά καθιστούν την εμπειρία λιγότερο ευχάριστη. Για τον λόγο αυτό, το καλοκαίρι ενδείκνυται κυρίως για σύντομες εξορμήσεις πολύ νωρίς το πρωί ή αργά το απόγευμα, ή για επισκέψεις σε πιο δροσερές ορεινές περιοχές.
Μπορεί κάποιος αρχάριος να ασχοληθεί εύκολα με αυτό το χόμπι;
Απολύτως. Το BirdLife Cyprus διοργανώνει εξορμήσεις πτηνοπαρατήρησης, ανοιχτές και σε αρχάριους, προσφέροντας καθοδήγηση, γνώση και ασφαλή πρόσβαση σε σημαντικές περιοχές. Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι η αναγνώριση των πουλιών δεν έρχεται από τη μια μέρα στην άλλη. Χρειάζεται χρόνος, επανάληψη και πολλές εξορμήσεις στο πεδίο για να μάθει κανείς να ξεχωρίζει τα είδη με βάση την εμφάνιση, τη συμπεριφορά ή ακόμη και το κελάηδημά τους. Γι’ αυτό, όσοι ξεκινούν δεν πρέπει να απογοητεύονται αν στην αρχή αναγνωρίζουν λίγα είδη. Η πτηνοπαρατήρηση είναι μια δραστηριότητα που ανταμείβει την υπομονή και τη συνέπεια, προσφέροντας σταδιακά βαθύτερη γνώση και μεγαλύτερη σύνδεση με τη φύση.
Πώς συμβάλλει η πτηνοπαρατήρηση στην προστασία της φύσης;
Η πτηνοπαρατήρηση ενισχύει την περιβαλλοντική συνείδηση και βοηθά τους πολίτες να κατανοήσουν τη σημασία της διατήρησης υγιών οικοσυστημάτων. Μέσα από την άμεση επαφή με τα πουλιά και τους βιότοπούς τους, καλλιεργείται σεβασμός προς τη φύση και αυξάνεται η κοινωνική πίεση για την προστασία της. Παράλληλα, η πτηνοπαρατήρηση αποτελεί βασικό πυλώνα του οικοτουρισμού, ενός ήπιου και βιώσιμου μοντέλου τουριστικής ανάπτυξης. Οι πτηνοπαρατηρητές επισκέπτονται περιοχές καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου, στηρίζοντας τοπικές επιχειρήσεις και κοινότητες, ιδιαίτερα σε αγροτικές και λιγότερο τουριστικά ανεπτυγμένες περιοχές. Με αυτόν τον τρόπο, οι τοπικές κοινωνίες ωφελούνται άμεσα από τη διατήρηση των φυσικών τους περιοχών και αποκτούν κίνητρο να τις προστατεύουν και να τις αναδεικνύουν. Σημαντικός είναι και ο ρόλος της επιστήμης των πολιτών (citizen science). Πολλοί πτηνοπαρατηρητές καταγράφουν τις παρατηρήσεις τους και τις μοιράζονται μέσω οργανωμένων προγραμμάτων, συμβάλλοντας στη συλλογή πολύτιμων δεδομένων για την κατανομή, τους πληθυσμούς και τις τάσεις των πουλιών. Τα δεδομένα αυτά αξιοποιούνται από επιστήμονες και αρμόδιους φορείς για τη λήψη τεκμηριωμένων αποφάσεων προστασίας της φύσης.
Ποιες είναι οι πιο μεγάλες απειλές που αντιμετωπίζουν τα πουλιά στην Κύπρο σήμερα;
Η απώλεια και η υποβάθμιση βιοτόπων αποτελούν τη μεγαλύτερη απειλή για τα πουλιά στην Κύπρο σήμερα. Η άναρχη οικιστική και τουριστική ανάπτυξη, τα μεγάλα έργα υποδομής και η αλλαγή χρήσεων γης οδηγούν στη συρρίκνωση ή κατακερματισμό φυσικών περιοχών που είναι απαραίτητες για την τροφοληψία, την αναπαραγωγή και την ξεκούραση των πουλιών. Σημαντικό ρόλο παίζει και η εντατικοποίηση της γεωργίας, με τη μονοκαλλιέργεια, τη χρήση φυτοφαρμάκων και την αφαίρεση φυσικών στοιχείων από το αγροτικό τοπίο (όπως θαμνώνες, ξερολιθιές και μικροί υγρότοποι). Αυτές οι πρακτικές μειώνουν δραστικά τη διαθεσιμότητα τροφής και καταφυγίων, επηρεάζοντας ιδιαίτερα τα πουλιά των γεωργικών περιοχών. Παράλληλα, και η εγκατάλειψη της υπαίθρου και των παραδοσιακών καλλιεργειών δημιουργεί προβλήματα για πολλά είδη που εξαρτώνται από μωσαϊκά ημιφυσικών ενδιαιτημάτων. Μία ακόμη σοβαρή απειλή είναι η παράνομη παγίδευση πουλιών, ιδιαίτερα κατά τη μετανάστευση, που εξακολουθεί να επηρεάζει μεγάλους αριθμούς ειδών. Τέλος, η κλιματική αλλαγή εντείνει όλες τις παραπάνω πιέσεις, επηρεάζοντας τους ρυθμούς της μετανάστευσης, τους υγροτόπους και τη διαθεσιμότητα νερού και τροφής.
Τι θα συμβουλεύατε τους πολίτες να κάνουν ώστε να βοηθήσουν στην προστασία των σπάνιων και μη πουλιών;
Πρώτα απ’ όλα, είναι σημαντικό να σέβονται τα πουλιά και τους βιότοπούς τους, αποφεύγοντας την πρόκληση όχλησης, ιδιαίτερα σε ευαίσθητες περιοχές και κατά την περίοδο αναπαραγωγής. Η αναφορά περιστατικών παράνομης παγίδευσης ή χρήσης δηλητηριασμένων δολωμάτων στις αρμόδιες αρχές αποτελεί επίσης κρίσιμο βήμα, καθώς συμβάλλει άμεσα στην προστασία πολλών ειδών. Επιπλέον, η στήριξη της βιώσιμης διαχείρισης της υπαίθρου, όπως η προτίμηση τοπικών προϊόντων και πρακτικών φιλικών προς τη φύση, βοηθά έμμεσα στη διατήρηση βιοτόπων που είναι σημαντικά για τα πουλιά. Τέλος, ιδιαίτερα σημαντική είναι η στήριξη τοπικών περιβαλλοντικών οργανώσεων, όπως το BirdLife Cyprus, μέσω μιας εισφοράς, εγγραφής ως μέλος, συμμετοχής σε εξορμήσεις πτηνοπαρατήρησης, ή απλή διάδοση του έργου τους. Οι οργανώσεις αυτές βρίσκονται στην πρώτη γραμμή της προστασίας των πουλιών και βασίζονται στη στήριξη της κοινωνίας για να συνεχίσουν το έργο τους.
*Ευχαριστούμε από καρδιάς την κυρία Έλενα Μαρκιτανή, Υπεύθυνη Επικοινωνίας του BirdLife Cyprus για τον χρόνο που αφιέρωσε απαντώντας ερωτήσεις και αναπτύσσοντας απαντήσεις σχετικά με το πολύ ενδιαφέρον χόμπι, αυτό της πτηνοπαρατήρησης. Σημειώνεται ότι το BirdLife Cyprus είναι ένας από τους πιο δραστήριους μη-κυβερνητικούς και μη-κερδοσκοπικούς οργανισμούς στην Κύπρο. Στόχος του είναι η προστασία των άγριων πουλιών της Κύπρου, των οικοτόπων τους και της βιοποικιλότητας γενικότερα, μέσω διαφόρων δράσεων παρακολούθησης, διατήρησης και εκπαίδευσης, καθώς και μέσω ανάπτυξης της εκτίμησης των ανθρώπων προς τη φύση.
Της Χριστίνας Γεωργίου