Η μορφή στα κυπριακά νομίσματα του ενός και των δύο ευρώ προέρχεται από ένα προϊστορικό λίθινο ειδώλιο, περίπου του 3000 π.Χ.
Ενα κυπριακό νόμισμα του ενός ή των δύο ευρώ φέρνει ένα προϊστορικό αντικείμενο στην καθημερινή συναλλαγή. Η μορφή με τα απλωμένα χέρια είναι το ειδώλιο του Πωμού, που ανάγεται στη χαλκολιθική περίοδο, περίπου στο 3000 π.Χ.
Το όνομα το συνδέει με το παραθαλάσσιο χωριό της Πάφου. Το πρωτότυπο, όμως, φυλάσσεται στο Κυπριακό Μουσείο της Λευκωσίας. Η διαδρομή του έχει έτσι τρία διαφορετικά σημεία αναφοράς: τον τόπο προέλευσης, τη μουσειακή συλλογή και τη σύγχρονη αναπαράστασή του στο νόμισμα.
Τι σημαίνει «σταυρόσχημο»
Ο χαρακτηρισμός περιγράφει τη μορφή του σώματος, με τα χέρια να εκτείνονται προς τις δύο πλευρές. Το ειδώλιο είναι προχριστιανικό, κατά χιλιάδες χρόνια παλαιότερο από τη χρήση του σταυρού ως χριστιανικού συμβόλου.
Ανήκει σε έναν ευρύτερο τύπο λίθινων μορφών της χαλκολιθικής Κύπρου. Η ονομασία της περιόδου παραπέμπει στη συνύπαρξη της λιθοτεχνίας με την πρώιμη χρήση του χαλκού. Τα πέτρινα αντικείμενα συνέχιζαν να έχουν σημαντική θέση, ακόμη και όταν η μεταλλουργία άρχιζε να αναπτύσσεται.
Το ειδώλιο του Πωμού κατασκευάστηκε από πικρόλιθο, πέτρα με χαρακτηριστικό πρασινωπό χρώμα. Η επιλογή του υλικού και η επεξεργασία της μορφής αποτελούν μέρος της ιδιαίτερης καλλιτεχνικής παράδοσης της περιόδου.
Μια μικρή μορφή μέσα στη μεγαλύτερη
Από τα πιο ενδιαφέροντα στοιχεία του αντικειμένου είναι η παρουσία μιας μικρότερης μορφής, ίδιου γενικού τύπου, στο στήθος του. Η λεπτομέρεια αυτή τραβά την προσοχή επειδή επαναλαμβάνει το βασικό σχήμα σε πολύ μικρότερη κλίμακα.
Οι ερμηνείες για τη χρήση και το νόημα των προϊστορικών ειδωλίων δεν είναι όλες βέβαιες. Εχουν συνδεθεί με συμβολισμούς της ανθρώπινης μορφής, της γονιμότητας και της τελετουργίας, χωρίς να διαθέτουμε γραπτή εξήγηση από τους δημιουργούς τους.
Αυτή η αβεβαιότητα δεν μειώνει το ενδιαφέρον τους. Βοηθά να διακρίνουμε όσα παρατηρούνται πάνω στο ίδιο το αντικείμενο από τις υποθέσεις για το πώς χρησιμοποιήθηκε. Το σχήμα, το υλικό και η μικρότερη μορφή είναι ορατά στοιχεία· η ακριβής λειτουργία του παραμένει αντικείμενο ερμηνείας.
Από το μουσείο στο ευρώ
Η Κύπρος επέλεξε το ειδώλιο για τις εθνικές όψεις των νομισμάτων του ενός και των δύο ευρώ, ως αναφορά στην προϊστορική τέχνη του νησιού. Στις μικρότερες αξίες χρησιμοποιούνται άλλες παραστάσεις, όπως το κυπριακό αγρινό και το καράβι της Κερύνειας.
Η μεταφορά σε ένα νόμισμα αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο συναντά το κοινό το αντικείμενο. Μια μορφή που στο μουσείο παρατηρείται ως συγκεκριμένο αρχαιολογικό εύρημα γίνεται ταυτόχρονα εικόνα που κυκλοφορεί σε πολλές χώρες.
Για όποιον ταξιδεύει στον Πωμό, η σύνδεση αυτή δίνει ένα ακόμη επίπεδο στην επίσκεψη στην περιοχή. Για να δει, όμως, το ίδιο το αρχαίο ειδώλιο χρειάζεται να στραφεί στη συλλογή του Κυπριακού Μουσείου, και όχι να θεωρήσει ότι η ονομασία προσδιορίζει και τον σημερινό τόπο φύλαξής του.
