Στο Κίτι, ένας ναός του 11ου αιώνα διατηρεί εικόνα από μια πολύ παλαιότερη βασιλική. Η διάκριση εξηγεί την ιδιαίτερη αξία του μνημείου.
Το ψηφιδωτό στην Παναγία Αγγελόκτιστη είναι παλαιότερο από τον ναό που το στεγάζει. Η παράσταση στην κόγχη ανάγεται στον 6ο αιώνα, ενώ η βυζαντινή εκκλησία στο Κίτι οικοδομήθηκε τον 11ο αιώνα πάνω στα κατάλοιπα παλαιοχριστιανικής βασιλικής.
Αυτή η διαφορά πέντε αιώνων αποτελεί το κλειδί για να καταλάβει ο επισκέπτης το μνημείο. Η σημερινή εικόνα του κτιρίου δεν αντιστοιχεί σε μία ενιαία κατασκευή που ολοκληρώθηκε σε μία εποχή.
Η εικόνα μέσα στην κόγχη
Στο κέντρο του ψηφιδωτού εικονίζεται η Παναγία με το Βρέφος. Στις δύο πλευρές της βρίσκονται οι αρχάγγελοι Μιχαήλ και Γαβριήλ. Η παράσταση συνδέεται με την αρχική κόγχη της βασιλικής, η οποία διατηρήθηκε όταν μεταβλήθηκε το υπόλοιπο κτίριο.
Η αξία του έργου αφορά τόσο την ηλικία του όσο και τη διατήρησή του. Τα παλαιοχριστιανικά τοιχοψηφιδωτά αποτελούν σπάνιες μαρτυρίες μιας τέχνης που είναι γνωστή σήμερα μέσα από περιορισμένο αριθμό σωζόμενων συνόλων.
Η παρατήρηση από κοντά επιτρέπει να διακριθεί και το ίδιο το μέσο. Το ψηφιδωτό αποτελείται από μικρές ψηφίδες που σχηματίζουν πρόσωπα, ενδύματα και φόντο. Διαφέρει από μια τοιχογραφία, όπου η εικόνα δημιουργείται με ζωγραφική πάνω στην επιφάνεια του τοίχου.
Το κτίριο γύρω από την παλιά παράσταση
Ο ναός του 11ου αιώνα αξιοποίησε τη θέση της παλαιότερης βασιλικής. Η επιβίωση της κόγχης και του ψηφιδωτού μέσα σε νεότερο κτίριο δείχνει έναν τρόπο συνέχειας της λατρείας και διατήρησης παλιότερων στοιχείων.
Ακολούθησαν και άλλες επεμβάσεις. Η ιστορία της Αγγελόκτιστης περιλαμβάνει προσθήκες από μεταγενέστερες περιόδους, ώστε το σύνολο που βλέπουμε σήμερα να συγκεντρώνει διαφορετικές οικοδομικές φάσεις.
Το στοιχείο αυτό αλλάζει τον τρόπο της επίσκεψης. Δεν αρκεί να αποδοθεί ολόκληρη η εκκλησία στον 6ο αιώνα επειδή εκεί ανήκει το διάσημο ψηφιδωτό. Το έργο, η κόγχη και το υπόλοιπο κτίριο χρειάζεται να διαβάζονται χωριστά και σε σχέση μεταξύ τους.
Το όνομα και η παράδοση
Η ονομασία Αγγελόκτιστη σημαίνει «χτισμένη από αγγέλους». Η λαϊκή παράδοση συνέδεσε την ανέγερση της εκκλησίας με αγγέλους που εργάζονταν τη νύχτα. Η αφήγηση αυτή αποτελεί μέρος της θρησκευτικής μνήμης του τόπου.
Η ιστορική ακολουθία του μνημείου, από την παλαιοχριστιανική βασιλική στον βυζαντινό ναό και στις μεταγενέστερες προσθήκες, διαβάζεται στα σωζόμενα στοιχεία του. Το όνομα και η αρχιτεκτονική προσφέρουν έτσι δύο διαφορετικές εισόδους στην ίδια επίσκεψη.
Η εκκλησία βρίσκεται στην οδό Αρχιεπισκόπου Κυπριανού 2, στο Κίτι, και η είσοδος είναι δωρεάν. Παραμένει χώρος λατρείας, ενώ η θέση του ψηφιδωτού στο εσωτερικό δίνει τον βασικό λόγο για να αφιερώσει κανείς χρόνο πέρα από μια εξωτερική φωτογραφία του ναού.
