Στο λευκαρίτικο, το σχέδιο αρχίζει με το μέτρημα. Η κεντήτρια ακολουθεί τις κλωστές του λινού, αφαιρεί ορισμένες και δουλεύει τις υπόλοιπες με τη βελόνα. Ετσι δημιουργούνται τα ανοίγματα, τα γεμίσματα και τα γεωμετρικά σχήματα που κάνουν το κέντημα αναγνωρίσιμο. Η όψη του υφάσματος αλλάζει από την εργασία πάνω στο ίδιο του το πλέγμα.
Τέσσερα στοιχεία στο ίδιο κέντημα
Η τέχνη συνδυάζει το μέτρημα και την αφαίρεση νημάτων, γεμίσματα με βελονιά και τελειώματα με τη βελόνα. Τα στοιχεία αυτά μπαίνουν σε σχέδια που διαφέρουν από κομμάτι σε κομμάτι. Η επανάληψη ενός σχήματος χρειάζεται σταθερό μέτρημα. Μια αλλαγή στον αριθμό των κλωστών μετακινεί ό,τι ακολουθεί.
Τα χρώματα παραμένουν περιορισμένα, συνήθως λευκό, εκρού και καφέ. Η ποικιλία προκύπτει κυρίως από τον συνδυασμό του γεμάτου υφάσματος με τα ανοίγματα. Από μακριά φαίνεται η σύνθεση. Από κοντά φαίνονται οι μικρές αποφάσεις της δουλειάς.
Η δουλειά στο σπίτι και το εμπόριο
Το κέντημα αναπτύχθηκε στα Πάνω και στα Κάτω Λεύκαρα και πέρασε μέσα στις οικογένειες. Οι γυναίκες δούλευαν τα κομμάτια, ενώ άνδρες του χωριού ταξίδευαν για να τα πουλήσουν, φτάνοντας σε χώρες της Ευρώπης και στην Αμερική. Ενα ύφασμα που ετοιμαζόταν σε μια αυλή μπορούσε να καταλήξει σε ένα τραπέζι πολύ μακριά από την Κύπρο.
Η εξέλιξή του συνδέεται με παλαιότερες κυπριακές τεχνικές και δυτικές επιδράσεις της βενετικής περιόδου. Η ιστορία της τέχνης έχει διαδρομές και μετασχηματισμούς, καθώς κάθε γενιά δούλευε με όσα είχε μάθει και με όσα έβλεπε.
Το σπίτι που έγινε μουσείο
Η οικία Πάτσαλου αγοράστηκε και αποκαταστάθηκε από το Τμήμα Αρχαιοτήτων. Το μουσείο άνοιξε για το κοινό το 1988. Το ίδιο το κτίριο προσθέτει ένα δεύτερο θέμα στην επίσκεψη, τον χώρο μέσα στον οποίο ζούσε μια οικογένεια των Λευκάρων.
Το κέντημα και η αργυροχοΐα παρουσιάζονται στον ίδιο χώρο ως δύο διαφορετικές εργασίες που στήριξαν τη ζωή του χωριού. Στο ύφασμα, η λεπτομέρεια δημιουργείται με το μέτρημα και τη βελόνα. Στο ασήμι, η διαμόρφωση του μετάλλου απαιτεί διαφορετικά εργαλεία και χειρισμούς. Η κοινή τους παρουσία κάνει ορατό το εύρος της τοπικής παραγωγής.
Ενα τελειωμένο κομμάτι κρατά το αποτέλεσμα, ενώ ο χώρος του μουσείου προσθέτει τον τόπο και τη χρήση του. Ετσι, η επίσκεψη στα Λεύκαρα μπορεί να συνδέσει την αγορά ενός χειροποίητου αντικειμένου με την ιστορία της εργασίας που το παρήγαγε.
Τι μπορείς να δεις στα Λεύκαρα
Το 2009 τα λευκαρίτικα εντάχθηκαν στον κατάλογο άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς της UNESCO. Στο χωριό, το Μουσείο Παραδοσιακής Κεντητικής και Αργυροχοΐας στεγάζεται στην οικία Πάτσαλου. Η επίσκεψη δίνει το ιστορικό πλαίσιο, ενώ στα εργαστήρια η προσοχή μπορεί να στραφεί στη διαδικασία.
Η πιο ουσιαστική διαφορά φαίνεται αν δεις ένα κομμάτι πριν ολοκληρωθεί. Το λινό διατηρεί ακόμη περιοχές χωρίς κέντημα και το σχέδιο σχηματίζεται σταδιακά. Ο χρόνος που χρειάζεται γίνεται μέρος της εικόνας του τελικού υφάσματος.
