Αύγουστος: Ο μήνας του τρύγου, της Παναγίας και της λαϊκής σοφίας
Στα χρόνια τα παλιά, ο Αύγουστος – ή Άουστος όπως τον προφέρουμε στην Κύπρο – δεν ήταν απλώς ο πιο ζεστός μήνας του καλοκαιριού. Ήταν κι ο μήνας των ώριμων καρπών, των πρώτων σταφυλιών, των πανηγυριών και της προετοιμασίας για τον τρύγο.
Οι άνθρωποι της υπαίθρου παρατηρούσαν προσεκτικά τη φύση. Τον ήλιο, τον αέρα, τη διάρκεια της ημέρας, την πρωινή υγρασία και τη δροσιά που άρχιζε σιγά σιγά να γίνεται αισθητή τις νύχτες. Αυτές οι παρατηρήσεις περνούσαν από γενιά σε γενιά μέσα από παροιμίες και λαϊκές φράσεις.
Με λίγες λέξεις, οι παροιμίες περιέγραφαν τον καιρό, τις γεωργικές εργασίες, τα προϊόντα της εποχής, αλλά και τις συνήθειες των ανθρώπων. Κάποιες είχαν συμβουλευτικό χαρακτήρα, άλλες έκρυβαν χιούμορ και άλλες προσπαθούσαν να εξηγήσουν όσα οι άνθρωποι της εποχής δεν μπορούσαν να γνωρίζουν με βεβαιότητα.
Το προμήνυμα του χειμώνα
Μία από τις γνωστότερες κυπριακές παροιμίες για τον Αύγουστο λέει:
«Από Μαρτιού καλοτζ’ερκού τζ’ απ’ Άουστον σ’ειμώνας».
Με απλά λόγια, από τον Μάρτιο αρχίζουμε να περιμένουμε το καλοκαίρι, ενώ από τον Αύγουστο ξεκινά σιγά σιγά η πορεία προς τον χειμώνα.
Βεβαίως, στην Κύπρο ο Αύγουστος παραμένει ιδιαίτερα ζεστός. Οι ημέρες, όμως, αρχίζουν να μικραίνουν και οι νύχτες γίνονται σταδιακά πιο δροσερές, κυρίως στις ορεινές και ημιορεινές περιοχές. Ο γεωργός, ο οποίος ζούσε καθημερινά μέσα στη φύση, μπορούσε να διακρίνει αυτές τις μικρές αλλαγές πολύ πριν γίνουν αισθητές στους υπόλοιπους.
Η παροιμία θυμίζει, λοιπόν, ότι ακόμη και όταν το καλοκαίρι βρίσκεται στην κορύφωσή του, η φύση έχει ήδη αρχίσει να προετοιμάζεται για την επόμενη εποχή.
Μια ακόμη λαϊκή φράση αναφέρει:
«Δεκαπέντησεν ο Άουστος, πυρώσου τζιαι μεν εντρέπεσαι».
Μπορεί η θερμοκρασία στην Κύπρο να παραμένει πολύ υψηλή και μετά τον Δεκαπενταύγουστο, όμως οι νύχτες αρχίζουν σταδιακά να μεγαλώνουν. Στις ορεινές περιοχές, μάλιστα, η βραδινή δροσιά γίνεται αισθητή πολύ νωρίτερα.
Η παροιμία, με τη συνηθισμένη λαϊκή υπερβολή, προειδοποιεί ότι το καλοκαίρι πέρασε πλέον το αποκορύφωμά του και ο άνθρωπος δεν πρέπει να ντρέπεται να πλησιάσει ξανά τη φωτιά για να ζεσταθεί.
Αρχίζει να «μυρίζει» κρασί
Μια άλλη χαρακτηριστική κυπριακή παροιμία αναφέρει:
«Τον Μάην προδεύκει το νερόν, τον Άουστον το νάμαν».
Η λέξη «νάμαν» σημαίνει κρασί. Η παροιμία λέει ότι από τον Μάιο, όταν αρχίζουν οι μεγάλες ζέστες, καλύτερο ποτό είναι το νερό. Τον Αύγουστο, όμως, όταν πλησιάζει η εποχή του τρύγου και οι νύχτες αρχίζουν να γίνονται πιο δροσερές, έρχεται ξανά η ώρα του κρασιού.
Η φράση συνδέει τον Αύγουστο με ένα από τα σημαντικότερα προϊόντα της κυπριακής γης: το σταφύλι. Στις αμπελουργικές περιοχές ο μήνας σηματοδοτούσε την έναρξη μιας απαιτητικής αλλά και χαρούμενης περιόδου. Τα σταφύλια ωρίμαζαν, τα πιθάρια ετοιμάζονταν και ολόκληρες οικογένειες συμμετείχαν στον τρύγο και στην παραγωγή κρασιού, παλουζέ, σουτζιούκκου και άλλων παραδοσιακών εδεσμάτων.
Παροιμίες με χιούμορ
Από τις παροιμίες του Αυγούστου δεν απουσιάζει το κυπριακό χιούμορ. Όταν κάποιος αργεί υπερβολικά να ολοκληρώσει μια εργασία ή συνεχώς την αναβάλλει, του λένε:
«Εννά τελειώσεις στες 61 τ’ Αούστου» ή σε άλλες περιοχές «Εννά τελειώσεις στες 32 τ’ Αούστου»
Φυσικά, αυτή η ημερομηνία δεν πρόκειται να φτάσει ποτέ, αφού ο Αύγουστος έχει μόνο 31 ημέρες. Η έκφραση χρησιμοποιείται ειρωνικά για τον άνθρωπο που κωλυσιεργεί, υπόσχεται ότι θα κάνει κάτι, αλλά δεν το τελειώνει ποτέ.
Είναι μία από εκείνες τις κυπριακές φράσεις που, αν και προέρχονται από παλαιότερες εποχές, μπορούν να χρησιμοποιηθούν με την ίδια ευκολία και σήμερα.
Ο μήνας των τραπεζωμάτων
Στον κυπριακό, όπως και στον ευρύτερο ελληνικό παροιμιακό λόγο συναντούμε και τη φράση:
«Αύγουστε, τραπεζοφόρε, να ’σουν τρεις βολές τον χρόνο».
Ο Αύγουστος ονομάστηκε «τραπεζοφόρος» επειδή γέμιζε τα τραπέζια με όλα τα καλά της εποχής. Σταφύλια, σύκα, καρπούζια, πεπόνια και πολλά άλλα φρούτα βρίσκονταν σε αφθονία.
Ο κόσμος ευχόταν χαριτολογώντας να ερχόταν ο Αύγουστος τρεις φορές τον χρόνο, όχι μόνο για τη ζέστη και τα πανηγύρια του, αλλά κυρίως για την αφθονία που πρόσφερε.
Στο ίδιο πνεύμα κινείται και η παροιμία:
«Ο Αύγουστος πουλά κρασί κι ο Μάης πουλά σιτάρι».
Η φράση περιγράφει απλά το παλιό γεωργικό ημερολόγιο. Ο Μάιος συνδέεται με τα σιτηρά και τον θερισμό, ενώ ο Αύγουστος με τα σταφύλια, τον τρύγο και το κρασί.
Οι συγκεκριμένες παροιμίες δεν είναι αποκλειστικά κυπριακές, καθώς συναντώνται και σε άλλες περιοχές του ελληνικού χώρου. Ταιριάζουν, ωστόσο, απόλυτα στην αγροτική ζωή της Κύπρου και χρησιμοποιήθηκαν ευρέως και στο νησί μας.
Οι «Κακαουσκιές» και η άγνωστη κακή ώρα
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι παλιές κυπριακές δοξασίες γύρω από τις πρώτες ημέρες του Αυγούστου. Σε αρκετές περιοχές της Κύπρου οι τρεις πρώτες ημέρες του μήνα ονομάζονταν «Κακαουσκιές» και θεωρούνταν αποφράδες.
Οι παλαιότεροι πίστευαν ότι μέσα σε αυτές τις ημέρες υπήρχε μία «κακή ώρα». Επειδή, όμως, κανείς δεν γνώριζε ποια ακριβώς ήταν, ορισμένοι απέφευγαν τις επικίνδυνες εργασίες, τα μακρινά ταξίδια και τη λήψη σημαντικών αποφάσεων.
Η παράδοση δεν ήταν ίδια σε ολόκληρη την Κύπρο. Στην Τηλλυρία, για παράδειγμα, Κακαουσκιές θεωρούνταν η πρώτη, η τρίτη και η έβδομη Αυγούστου. Στη Μεσαορία και σε άλλες περιοχές η επίφοβη περίοδος μπορούσε να περιλαμβάνει και τις πρώτες επτά ημέρες του μήνα.
Οι δοξασίες αυτές μπορεί σήμερα να ακούγονται παράξενες, φανερώνουν όμως την προσπάθεια των ανθρώπων να προφυλαχθούν από το άγνωστο σε εποχές κατά τις οποίες η καθημερινή ζωή ήταν πολύ πιο δύσκολη και επικίνδυνη.
Η νύχτα που «αννοίουν τα επουράνια»
Ξεχωριστή θέση στην κυπριακή παράδοση κατέχει η 6η Αυγούστου, ημέρα της Μεταμόρφωσης του Σωτήρος.
Οι παλαιότεροι έλεγαν ότι εκείνη τη νύχτα «αννοίουν τα επουράνια». Πίστευαν ότι για ελάχιστες στιγμές άνοιγε ο ουρανός και εμφανιζόταν ο Χριστός καθισμένος σε θρόνο, μέσα σε δυνατό φως και περιστοιχισμένος από αγγέλους.
Το φαινόμενο ονομαζόταν και «Πλατάνιν». Σύμφωνα με τη λαϊκή πίστη, μπορούσαν να το δουν μόνο οι δίκαιοι και καλοί άνθρωποι. Όποιος το αντίκριζε, είχε το δικαίωμα να ζητήσει μία χάρη.
Σε παλαιότερες εποχές αρκετοί χωρικοί ξαγρυπνούσαν, κοιμούνταν στην αυλή, στα δώματα των σπιτιών ή ακόμη και στην ύπαιθρο, ελπίζοντας να δουν τον ουρανό να ανοίγει.
Η ευλογία των πρώτων σταφυλιών
Η γιορτή της Μεταμόρφωσης συνδεόταν και με την ευλογία των πρώτων σταφυλιών. Σε περιοχές όπως η Μαραθάσα, οι κάτοικοι έπαιρναν στην εκκλησία σταφύλια και άλλα φρούτα. Ο ιερέας τα ευλογούσε και οι πιστοί τα έτρωγαν μετά τη Θεία Λειτουργία.
Το έθιμο έφερνε κοντά τη θρησκευτική πίστη και την αγροτική ζωή. Ο άνθρωπος ευχαριστούσε τον Θεό για τους καρπούς της γης, ενώ ταυτόχρονα προετοιμαζόταν για τον τρύγο που ακολουθούσε.
Στη Δορά και σε άλλα χωριά τα φρούτα τα πρόσφερε ο εορτάζων, ενώ στην Ακανθού καταγράφεται η προσφορά λαδιού. Οι διαφορές από χωριό σε χωριό δείχνουν πόσο πλούσια και πολύμορφη ήταν η κυπριακή παράδοση.
Ο μήνας της Παναγίας και των πανηγυριών
Στην καρδιά του Αυγούστου βρίσκεται η μεγάλη γιορτή της Κοίμησης της Θεοτόκου. Ο Δεκαπενταύγουστος γιορταζόταν και εξακολουθεί να γιορτάζεται με μεγάλη λαμπρότητα σε ολόκληρη την Κύπρο.
Ιδιαίτερα μεγάλα πανηγύρια πραγματοποιούνταν στα μοναστήρια του Κύκκου, της Τροοδίτισσας και της Χρυσορροϊάτισσας. Χιλιάδες πιστοί έφταναν για να προσκυνήσουν, να εκπληρώσουν κάποιο τάμα και να ζητήσουν τη βοήθεια της Παναγίας.
Τα πανηγύρια, όμως, δεν είχαν μόνο θρησκευτικό χαρακτήρα. Ήταν και μεγάλες κοινωνικές συναντήσεις. Οι κάτοικοι διαφορετικών χωριών αντάμωναν, αντάλλασσαν προϊόντα, διασκέδαζαν και ανανέωναν φιλίες και συγγενικούς δεσμούς.
Η λαϊκή σοφία που παραμένει ζωντανή
Οι κυπριακές παροιμίες και δοξασίες για τον Αύγουστο δεν είναι απλώς κατάλοιπα μιας άλλης εποχής. Μέσα από αυτές μπορούμε να γνωρίσουμε καλύτερα τον τρόπο με τον οποίο ζούσαν, σκέφτονταν και εργάζονταν οι προηγούμενες γενιές.
Αποτυπώνουν τη στενή σχέση τους με τη γη, την αγωνία για τη σοδειά, την πίστη, το χιούμορ και την ανάγκη να εξηγήσουν τα σημάδια της φύσης.
Σήμερα ο Αύγουστος είναι συνδεδεμένος κυρίως με τις διακοπές, τη θάλασσα και την καλοκαιρινή ξεκούραση. Ο κυπριακός «Άουστος», όμως, παραμένει ο μήνας του σταφυλιού, του κρασιού, της Παναγίας και των γεμάτων τραπεζιών. Και οι παροιμίες του συνεχίζουν να μας θυμίζουν ότι, ακόμη και μέσα στη μεγαλύτερη ζέστη, η φύση ετοιμάζεται ήδη για την επόμενη εποχή.
Πολύτιμη πηγή πληροφοριών: Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια – Αύγουστος
