Για δεκαετίες, η Κύπρος διέθετε οργανωμένη καπνοπαραγωγή, εργοστάσια τσιγάρων και ένα ξεχωριστό προϊόν με διεθνή φήμη: τον κυπριακό καπνό Λατάκια
Όταν μιλάμε για την αγροτική ιστορία της Κύπρου, το μυαλό μας πηγαίνει συνήθως στα αμπέλια, τις ελιές, τα χαρούπια και τα εσπεριδοειδή. Ελάχιστοι, όμως, γνωρίζουν ότι για πολλές δεκαετίες ο καπνός αποτέλεσε σημαντικό κομμάτι της αγροτικής και βιομηχανικής ζωής του νησιού.
Η Κύπρος δεν υπήρξε απλώς ένας τόπος όπου καλλιεργούνταν περιστασιακά λίγος καπνός. Από τις αρχές του 20ού αιώνα μέχρι και τις αρχές της δεκαετίας του 1970 ανέπτυξε οργανωμένη καπνοπαραγωγική δραστηριότητα, εξαγωγές και εργοστάσια παραγωγής τσιγάρων.
Ξεχωριστή θέση σε αυτή την ιστορία κατέχει ο περίφημος κυπριακός καπνός Λατάκια, γνωστός διεθνώς ως Cyprian Latakia, ο οποίος χρησιμοποιήθηκε σε παραδοσιακά αγγλικά και βαλκανικά χαρμάνια καπνού πίπας.
Μια ιστορία που ξεκινά από την Οθωμανική περίοδο
Η καλλιέργεια καπνού φαίνεται να καθιερώθηκε στην Κύπρο κατά την Οθωμανική περίοδο, πιθανότατα γύρω στον 18ο αιώνα. Αρχικά δεν επρόκειτο για εκτεταμένη εμπορική καλλιέργεια, καθώς η παραγωγή επηρεαζόταν από τους περιορισμούς και τα μονοπώλια που εφαρμόζονταν κατά καιρούς.
Ιστορικές αναφορές καταγράφουν καπνοκαλλιέργειες στην Καρπασία, στην περιοχή του Κοιλανίου, στον Όμοδο, στην Πάφο και σε άλλα σημεία του νησιού.
Η ιστορία του κυπριακού καπνού, επομένως, είχε αρχίσει πολύ πριν από την έναρξη της βρετανικής διοίκησης το 1878.
Η Καρπασία έγινε η «χώρα του καπνού»
Κατά τον 20ό αιώνα, η Καρπασία εξελίχθηκε στο σημαντικότερο καπνοπαραγωγικό κέντρο της Κύπρου.
Τα ζεστά και ξηρά καλοκαίρια, οι σχετικά περιορισμένες βροχοπτώσεις, η μεγάλη καλλιεργητική περίοδος και τα κατάλληλα εδάφη δημιούργησαν ευνοϊκές συνθήκες για την παραγωγή καπνού.
Η Γιαλούσα και το Ριζοκάρπασο έγιναν ιδιαίτερα γνωστά για την ποιότητα της παραγωγής τους. Σημαντική δραστηριότητα αναπτύχθηκε επίσης στην Αγία Τριάδα, στην Πλατανισσό, στην Κώμα του Γιαλού και στη Γαλάτεια. Σύμφωνα με ιστορικές καταγραφές, σχεδόν κάθε χωριό της Καρπασίας διέθετε έστω και περιορισμένες καπνοκαλλιέργειες.
Το 1971 υπολογίζεται ότι περίπου 1.744 εκτάρια γης στην Κύπρο ήταν φυτεμένα με καπνό, με σχεδόν ολόκληρη την παραγωγή να συγκεντρώνεται στην Καρπασία.
Τα τρία είδη καπνού που παράγονταν στην Κύπρο
Η κυπριακή παραγωγή περιλάμβανε διαφορετικές κατηγορίες καπνού.
Κυρίαρχη θέση κατείχαν οι Ανατολικοί καπνοί, γνωστοί εμπορικά και ως «Yellow Leaf». Στην κατηγορία αυτή εντάσσονταν τύποι όπως ο Smyrna και ο Samsun. Ήταν ελαφρύτεροι και πιο αρωματικοί από τον Λατάκια και χρησιμοποιούνταν κυρίως για την παραγωγή τσιγάρων και τις εξαγωγές.
Ο κυπριακός Λατάκιας αποτελούσε ένα πιο εξειδικευμένο προϊόν. Μετά την αρχική ξήρανση, τα φύλλα εκτίθεντο για μεγάλο χρονικό διάστημα σε πυκνό καπνό, αποκτώντας σκούρο χρώμα και ιδιαίτερα έντονο άρωμα.
Παράλληλα, έγιναν προσπάθειες καλλιέργειας καπνού Virginia, ο οποίος ήταν σημαντικός για τη διεθνή βιομηχανία τσιγάρων. Η παραγωγή του στην Κύπρο, ωστόσο, παρέμεινε περιορισμένη σε σύγκριση με τους Ανατολικούς καπνούς.
Πώς παραγόταν ο κυπριακός Λατάκιας
Η επεξεργασία του κυπριακού Λατάκια αποτελούσε μια ιδιαίτερα απαιτητική διαδικασία.
Αρχικά, ο καπνός ξηραινόταν στον ήλιο. Στη συνέχεια, τα φύλλα μεταφέρονταν σε ειδικά διαμορφωμένους χώρους, όπου εκτίθεντο για εβδομάδες σε καπνό από αργές φωτιές.
Για τη διαδικασία χρησιμοποιούνταν διάφορα ξύλα και αρωματικά φυτά, όπως μαστιχιά, μυρτιά, πεύκο και κυπαρίσσι. Ο σκοπός δεν ήταν να καούν τα φύλλα, αλλά να απορροφήσουν σταδιακά τον καπνό και τα αρώματα των φυτικών υλικών.
Το τελικό προϊόν αποκτούσε σχεδόν μαύρο χρώμα, ελαστική υφή και έντονα καπνιστό χαρακτήρα. Το άρωμά του περιγραφόταν ως ξυλώδες, πικάντικο και δερμάτινο, με νότες που θύμιζαν λιβάνι ή φωτιά.
Αυτός ο ιδιαίτερος καπνός εξαγόταν κυρίως στη Βρετανία και την Ολλανδία, όπου χρησιμοποιούνταν σε χαρμάνια πίπας.
Μια παραγωγή εκατοντάδων τόνων
Η έκταση της παραγωγής ήταν πολύ μεγαλύτερη από όσο φανταζόμαστε σήμερα.
Το 1917 η Κύπρος παρήγαγε περίπου 481.000 οκάδες καπνού. Καθώς μία οκά αντιστοιχούσε περίπου σε 1,27 κιλά, η συνολική ποσότητα ξεπερνούσε τους 600 τόνους.
Η δεκαετία του 1950 αποτέλεσε πιθανότατα τη χρυσή εποχή της κυπριακής καπνοβιομηχανίας. Το 1955 περισσότερα από 5.000 acres, δηλαδή περίπου 20.000 δεκάρια γης, χρησιμοποιούνταν για την καλλιέργεια καπνού.
Την ίδια χρονιά, τα δημόσια έσοδα από τους φόρους καπνού ανήλθαν σε περίπου 1,2 εκατομμύρια λίρες, ενώ τα συνολικά κρατικά έσοδα υπολογίζονταν σε 11,5 εκατομμύρια λίρες. Οι φόροι καπνού αντιστοιχούσαν, επομένως, περίπου στο ένα δέκατο των συνολικών εσόδων.
Ο κυπριακός καπνός ταξίδευε σε όλο τον κόσμο
Η εγχώρια παραγωγή δεν προοριζόταν μόνο για την κυπριακή αγορά. Μεγάλες ποσότητες εξάγονταν στο Ηνωμένο Βασίλειο, την Αίγυπτο, τις Ηνωμένες Πολιτείες και την Ολλανδία.
Κατά τους πρώτους δέκα μήνες του 1950, η Κύπρος εξήγαγε περίπου 485.000 οκάδες καπνού, αξίας σχεδόν 110.000 λιρών. Από αυτές, περίπου 379.000 οκάδες ήταν καπνός τύπου «Yellow Leaf».
Οι Ηνωμένες Πολιτείες είχαν εξελιχθεί στον τρίτο μεγαλύτερο εισαγωγέα κυπριακού καπνού, μετά τη Βρετανία και την Αίγυπτο, παρουσιάζοντας ιδιαίτερο ενδιαφέρον για τον Λατάκια.
Η Κύπρος διέθετε και δικά της εργοστάσια τσιγάρων
Η ιστορία δεν σταματά στα καπνοχώραφα. Η Κύπρος ανέπτυξε και οργανωμένη βιομηχανία παραγωγής τσιγάρων.
Το πρώτο γνωστό εργοστάσιο τσιγάρων ιδρύθηκε στη Λάρνακα το 1864 από τον Κωνσταντίνο Διανέλλο και τον Γεώργιο Βεργόπουλο. Ακολούθησε δεύτερη μονάδα στη Λευκωσία το 1881, ενώ μέχρι τη δεκαετία του 1890 λειτουργούσαν παραγωγοί τσιγάρων στη Λευκωσία, στη Λάρνακα και στη Λεμεσό.
Αυτό σημαίνει ότι η παραγωγή τσιγάρων είχε αρχίσει στην Κύπρο πριν ακόμη από την έναρξη της βρετανικής διοίκησης.
Μία από τις σημαντικότερες επιχειρήσεις ήταν η Dianellos & Vergopoulos, η οποία εξελίχθηκε σε μεγάλη κυπριακή καπνοβιομηχανία. Παρήγαγε μάρκες όπως Nicosia, Hilarion, Bellapais, Troodos, Alpha, Golden Leaf, Dream και Lucky Dream.
Τα προϊόντα της μπορούσαν να περιέχουν χαρμάνια από Virginia, Ανατολικούς καπνούς και κυπριακό Λατάκια.
Στον κλάδο δραστηριοποιήθηκαν και τουρκοκυπριακές επιχειρήσεις, όπως η Six Arrows του Νετζατί Οζκάν, καθώς και άλλοι παραγωγοί και έμποροι στην Αμμόχωστο και σε διαφορετικές περιοχές του νησιού.
Η καθοριστική συμβολή των γυναικών
Η παραγωγή καπνού απαιτούσε τεράστιο αριθμό εργατικών χεριών. Τα φυτά έπρεπε να φυτευτούν, να μεταφυτευτούν, να ξεχορταριαστούν και να συγκομιστούν. Στη συνέχεια, τα φύλλα περνούσαν σε κλωστές, κρεμάζονταν για ξήρανση, ταξινομούνταν και συσκευάζονταν.
Μεγάλο μέρος αυτής της εργασίας πραγματοποιούνταν από γυναίκες, ιδιαίτερα στα στάδια της διαλογής και της επεξεργασίας.
Σύμφωνα με την απογραφή του 1946, από τα 324 άτομα που καταγράφηκαν να εργάζονται στη βιομηχανία καπνού και τσιγάρων, τα 237 ήταν γυναίκες.
Η καπνοβιομηχανία, επομένως, δεν αφορούσε μόνο τους αγρότες. Υποστήριζε μια ολόκληρη αλυσίδα εργασίας, από τα χωράφια μέχρι τις μονάδες επεξεργασίας και τα εργοστάσια.
Η παραγωγή μετά την ανεξαρτησία
Μετά την ανεξαρτησία της Κυπριακής Δημοκρατίας το 1960, ο καπνός συνέχισε να αποτελεί σημαντική καλλιέργεια.
Εκείνη τη χρονιά καταγράφηκε συνολική παραγωγή περίπου 731 τόνων. Από αυτούς, οι 697 τόνοι ήταν Ανατολικός καπνός τύπου Smyrna, ενώ οι 34 τόνοι ήταν Λατάκιας. Η παραγωγή Virginia ήταν αμελητέα.
Τα στοιχεία αποδεικνύουν ότι, παρά τη διεθνή φήμη του Λατάκια, η συντριπτική πλειονότητα της κυπριακής παραγωγής αποτελούνταν από Ανατολικούς καπνούς που προορίζονταν κυρίως για τσιγάρα.
Το 1974 άλλαξε την πορεία της καπνοκαλλιέργειας
Η τουρκική εισβολή του 1974 αποτέλεσε το καθοριστικό σημείο καμπής.
Η Καρπασία, όπου βρισκόταν σχεδόν ολόκληρη η καπνοπαραγωγική δραστηριότητα του νησιού, τέθηκε εκτός του ελέγχου της Κυπριακής Δημοκρατίας. Η απώλεια του βασικού παραγωγικού κέντρου διέκοψε απότομα μια αγροτική παράδοση που είχε αναπτυχθεί επί δεκαετίες.
Δεν ήταν, επομένως, απλώς ότι η Κύπρος έχασε σταδιακά το ενδιαφέρον της για τον καπνό. Η κύρια περιοχή καλλιέργειας, μαζί με τις υποδομές και τις κοινότητες που διέθεταν την απαραίτητη τεχνογνωσία, βρέθηκε στο κατεχόμενο τμήμα του νησιού.
Μετά το 1974, η παραδοσιακή μεγάλης κλίμακας καπνοπαραγωγή ουσιαστικά εξαφανίστηκε από τις ελεύθερες περιοχές.
Μια σημαντική ιστορία που κινδυνεύει να ξεχαστεί
Η καπνοκαλλιέργεια αποτελεί σήμερα ένα σχεδόν λησμονημένο κομμάτι της ιστορίας της Κύπρου. Για πολλές δεκαετίες, όμως, τα χωράφια της Καρπασίας παρήγαγαν εκατοντάδες τόνους καπνού, τα κυπριακά εργοστάσια κατασκεύαζαν δικές τους μάρκες τσιγάρων και ο κυπριακός Λατάκιας ταξίδευε στις μεγαλύτερες αγορές του εξωτερικού.
Τα Κρατικά Αρχεία διατηρούν φακέλους και έγγραφα που μπορούν να φωτίσουν ακόμη περισσότερο τις ποικιλίες, τις μεθόδους καλλιέργειας, τις τιμές, τις εξαγωγές, τους συνεταιρισμούς και την καθημερινότητα των καπνοπαραγωγών.
Η ανάδειξη αυτής της ιστορίας δεν αποτελεί εξιδανίκευση του καπνίσματος, οι σοβαρές συνέπειες του οποίου για την υγεία είναι επιστημονικά τεκμηριωμένες. Αποτελεί, όμως, αναγνώριση ενός σημαντικού κεφαλαίου της αγροτικής, κοινωνικής και βιομηχανικής κληρονομιάς της Κύπρου.
Γράφει η Κατερίνα Χριστοφή
Κατερίνα Χριστοφή
