Οι βροχές της Παρασκευής 6 Νοεμβρίου έφεραν ξανά στο προσκήνιο μια γνώριμη ερώτηση του κυπριακού φθινοπώρου. Πότε αρχίζουν να φαίνονται τα μανιτάρια; Η απάντηση βρίσκεται στην υγρασία που μένει στο έδαφος, στη θερμοκρασία των επόμενων ημερών και στο είδος του βιότοπου. Ενα πευκοδάσος του Τροόδους, ένα λιβάδι στα χαμηλότερα υψόμετρα και μια πλαγιά με αναθρήκες φιλοξενούν διαφορετικούς μύκητες.
Στο αφιέρωμα παρουσιάζουμε επτά είδη που έχουν καταγραφεί στην Κύπρο. Οι φωτογραφίες δείχνουν παραδείγματα των ειδών και δεν αποτυπώνουν ευρήματα της σημερινής βροχής. Για κατανάλωση άγριου μανιταριού χρειάζεται επιβεβαίωση του ίδιου του δείγματος από ειδικό. Μια εικόνα, μια εφαρμογή ή ένα γνώρισμα που μοιάζει με την περιγραφή δεν αρκεί.
Τι αλλάζει όταν βρέχει
Το Τμήμα Μετεωρολογίας είχε εκδώσει για σήμερα κίτρινη προειδοποίηση για μεμονωμένες ισχυρές καταιγίδες, με έμφαση στα ορεινά, στα νότια και στα ανατολικά. Μια τέτοια ημέρα μπορεί να βρέξει έντονα σε ένα σημείο και πολύ λιγότερο σε ένα γειτονικό. Για τους μύκητες έχει σημασία πόση υγρασία συγκρατήθηκε στο χώμα, στα φύλλα ή στο ξύλο όπου αναπτύσσονται, καθώς και αν οι θερμοκρασίες επιτρέπουν την καρποφορία.
Στην Κύπρο πολλά είδη εμφανίζονται προς το τέλος του φθινοπώρου, όταν συνδυάζονται επαρκείς βροχές και κατάλληλες θερμοκρασίες. Η καρποφορία μπορεί να συνεχιστεί τον χειμώνα, ιδιαίτερα σε χαμηλότερα και μεσαία υψόμετρα. Το έδαφος μιας σκιερής πλαγιάς μπορεί να μένει υγρό περισσότερο από ένα ανοιχτό χωράφι. Ενα δυνατό πέρασμα καταιγίδας δεν δίνει από μόνο του ημερομηνία ή βεβαιότητα για την εμφάνιση μανιταριών.
Το μανιτάρι που βλέπουμε είναι το καρπόσωμα του μύκητα, το μέρος που παράγει σπόρια. Μεγάλο μέρος του οργανισμού βρίσκεται στο υπόστρωμα με τη μορφή μυκηλίου, ενός δικτύου από λεπτά νήματα. Σε ορισμένα είδη το δίκτυο συνδέεται με τις ρίζες δέντρων. Αλλα είδη αντλούν τροφή από οργανική ύλη που αποσυντίθεται. Αυτός είναι ένας λόγος που η ίδια βροχή δίνει διαφορετική εικόνα σε ένα πευκοδάσος και σε ένα λιβάδι.
1. Lactarius deliciosus, το κόκκινο μανιτάρι των πεύκων
Το είδος εμφανίζεται το φθινόπωρο στα πευκοδάση της Κύπρου και είναι από τα πιο γνωστά στην τοπική παράδοση συλλογής. Το καπέλο του έχει πορτοκαλί αποχρώσεις, συχνά με ομόκεντρες ζώνες. Οταν τραυματιστεί ο ιστός, μπορεί να φανεί πορτοκαλί υγρό. Το όνομα «λακτάριος» παραπέμπει σε αυτό το υγρό που παράγουν είδη του γένους.
Η πιο ενδιαφέρουσα πληροφορία είναι η σχέση του με τα πεύκα. Ο μύκητας σχηματίζει μυκόρριζα, μια στενή σύνδεση με τις ρίζες. Μέσα από αυτή τη σχέση, το δέντρο τροφοδοτεί τον μύκητα με οργανικές ουσίες και ο μύκητας συμβάλλει στην πρόσληψη νερού και ανόργανων στοιχείων από το δέντρο. Το κοινό όνομα «κόκκινο μανιτάρι» χρησιμοποιείται ευρύτερα. Χρώμα και τόπος εύρεσης από μόνα τους δεν προσδιορίζουν το είδος.
2. Russula delica, η λευκή ρουσσούλα
Η λευκή ρουσσούλα καταγράφεται επίσης σε κυπριακά πευκοδάση το φθινόπωρο. Το καρπόσωμα είναι ανοιχτόχρωμο και συχνά δείχνει λερωμένο από χώμα και φύλλα. Στα ώριμα δείγματα το κέντρο του καπέλου μπορεί να σχηματίζει βαθούλωμα. Από ψηλά, ένα δείγμα μπορεί να δίνει πολύ διαφορετική εντύπωση ανάλογα με το πόσο έχει μεγαλώσει και τι έχει κολλήσει στην επιφάνειά του.
Η ρουσσούλα δείχνει πόσο ασαφής μπορεί να είναι μια περιγραφή όπως «άσπρο μανιτάρι του δάσους». Στο δάσος συναντώνται ανοιχτόχρωμα είδη από διαφορετικά γένη. Αν παρατηρείτε μανιτάρια, σημειώστε τι δέντρα υπάρχουν γύρω και αν το καρπόσωμα βγαίνει από χώμα, φύλλα ή ξύλο. Οι πληροφορίες αυτές βοηθούν στην καταγραφή του βιότοπου. Η ταυτοποίηση χρειάζεται περισσότερα στοιχεία.
3. Suillus granulatus, πόροι αντί για ελάσματα
Ενα ακόμη φθινοπωρινό είδος που συνδέεται με τα πεύκα είναι το Suillus granulatus. Η διαφορά που τραβά το βλέμμα βρίσκεται κάτω από το καπέλο. Στη θέση των λεπτών γραμμών που έχουν πολλά μανιτάρια, διακρίνονται μικροί πόροι. Είναι τα ανοίγματα σωληναρίων μέσα από τα οποία απελευθερώνονται τα σπόρια.
Αυτό το γνώρισμα εξηγεί γιατί δύο μανιτάρια που μοιάζουν όταν τα κοιτάζουμε από πάνω μπορεί να ανήκουν σε διαφορετικές ομάδες. Η φωτογράφιση από περισσότερες γωνίες βοηθά έναν ειδικό να εξετάσει το εύρημα. Ακόμη και όταν φαίνονται καθαρά οι πόροι, ο προσδιορισμός του είδους χρειάζεται σύνολο χαρακτηριστικών.
4. Pleurotus eryngii, ο πλευρωτός και η αναθρήκα
Στην Κύπρο το Τμήμα Δασών περιγράφει τη μορφή ferulae του Pleurotus eryngii, που συνδέεται με την αναθρήκα. Η αναθρήκα είναι το ψηλό φυτό που συχνά βλέπουμε να κρατά ξερά στελέχη σε ανοιχτές εκτάσεις. Ο μύκητας καρποφορεί κοντά στο ριζικό της σύστημα και έχει καταγραφεί το φθινόπωρο και την άνοιξη.
Η περίπτωση του πλευρωτού δείχνει γιατί το φυτό δίπλα στο μανιτάρι μπορεί να είναι σημαντικότερο από την όψη μιας πλαγιάς. Η φωτογραφία δείχνει καλλιεργημένο δείγμα του είδους, ώστε να φανεί η γενική μορφή του. Η κυπριακή μορφή που συνδέεται με την αναθρήκα παρουσιάζεται εδώ ως μέρος της οικολογίας του είδους.
5. Coprinus comatus, το μανιτάρι που γίνεται σαν μελάνι
Ο τριχωτός κόπρινος μπορεί να εμφανιστεί σε βροχερά φθινόπωρα, σε λιβάδια, άκρες δρόμων και εδάφη που έχουν πρόσφατα διαταραχθεί. Στη νεαρή του μορφή έχει μακρόστενο ανοιχτόχρωμο καπέλο με λέπια. Με την ωρίμανση, τμήματα του καπέλου σκουραίνουν και διαλύονται σε μαύρο υγρό που θυμίζει μελάνι.
Η μεταβολή μπορεί να κάνει ένα νεαρό και ένα ώριμο δείγμα να φαίνονται εντελώς διαφορετικά. Αυτό είναι χρήσιμο και για όποιον φωτογραφίζει τη φύση. Μια ομάδα από καρποσώματα διαφορετικής ηλικίας αφηγείται περισσότερα για τον κύκλο του μύκητα από μία κοντινή φωτογραφία ενός μόνο δείγματος.
6. Agaricus campestris, το αγαρικό του λιβαδιού
Το αγαρικό του λιβαδιού έχει καταγραφεί στην Κύπρο σε κήπους και αγρούς το φθινόπωρο. Σε αντίθεση με είδη που συνδέονται στενά με τις ρίζες πεύκων, συναντάται σε ανοιχτά χορτώδη σημεία. Το γένος Agaricus περιλαμβάνει πολλά είδη που μπορεί να μοιάζουν από απόσταση.
Για τον περιπατητή, η παρουσία μανιταριών στο γρασίδι είναι αφορμή για παρατήρηση. Για τον συλλέκτη, χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή. Ενα δείγμα που βρέθηκε σε λιβάδι, ή μοιάζει με το κοινό καλλιεργημένο μανιτάρι, δεν θεωρείται ασφαλές από αυτή την ομοιότητα.
7. Agaricus xanthodermus, το τοξικό αγαρικό
Το Agaricus xanthodermus έχει καταγραφεί στην Κύπρο και μπορεί να προκαλέσει δηλητηρίαση, συχνά με γαστρεντερικές ενοχλήσεις. Ανήκει στο ίδιο γένος με το αγαρικό του λιβαδιού, γι’ αυτό έχει θέση σε ένα αφιέρωμα που εξηγεί πόσο εύκολα η εξωτερική ομοιότητα οδηγεί σε λάθος συμπέρασμα.
Η χρωματική αντίδραση που έχει δώσει στο είδος το όνομά του είναι ένα από τα στοιχεία που εξετάζουν οι ειδικοί. Η απουσία μιας εμφανώς κίτρινης απόχρωσης σε δείγμα ή φωτογραφία δεν αποτελεί τεστ ασφάλειας. Αν υπάρχει αμφιβολία για ένα άγριο μανιτάρι, αφήστε το στη θέση του.
Η βόλτα στο δάσος και η ασφάλεια
Ο πιο εύκολος τρόπος να γνωρίσεις τα μανιτάρια είναι να τα φωτογραφίσεις εκεί που αναπτύσσονται. Μια γενική λήψη δείχνει το υπόστρωμα και τα φυτά γύρω. Μια δεύτερη λήψη μπορεί να αποτυπώσει το καπέλο και την κάτω επιφάνειά του, εφόσον είναι ορατή χωρίς να ξεριζωθεί το δείγμα. Κρατήστε σημείωση για την ημερομηνία και το περιβάλλον. Δείγματα που δεν γνωρίζετε είναι προτιμότερο να παραμένουν στο δάσος.
Το Τμήμα Δασών υπενθυμίζει ότι η χρήση εργαλείων όπως οι τσουγκράνες για το σάρωμα του εδάφους απαγορεύεται. Η απομάκρυνση της φυλλάδας διαταράσσει το στρώμα που συγκρατεί υγρασία και προστατεύει το μυκήλιο. Αν οργανώνετε βόλτα μετά από καταιγίδα, ελέγξτε τις οδηγίες για την πρόσβαση στα μονοπάτια. Η υγρασία που ευνοεί τους μύκητες κάνει τις πέτρες και τα φύλλα πιο ολισθηρά.
Σε περίπτωση πιθανής κατανάλωσης τοξικού ή άγνωστου μανιταριού, επικοινωνήστε αμέσως με το Κέντρο Δηλητηριάσεων στο 1401, ακόμη κι αν δεν έχουν εμφανιστεί συμπτώματα. Για επείγον περιστατικό καλέστε το 112. Κρατήστε τυχόν υπολείμματα του μανιταριού για τους επαγγελματίες υγείας και ακολουθήστε τις οδηγίες τους.
