@menoumekypro 📷Ένα κλικ πριν το τελευταίο αντίο – Οι αναμνήσεις της Αποστόλας για τους κυπριακούς γάμους στα παλιά χρόνια Λίγο καιρό πριν φύγει από τη ζωή, η Αποστολού Φιλίππου από το Μάμμαρι μάς άνοιξε το σπίτι και την καρδιά της. Οι πολύτιμες αναμνήσεις της για τους κυπριακούς γάμους των παλιών χρόνων δεν ήταν πολλές· ήταν όμως αρκετές για να μας συγκινήσουν και, κυρίως, να μας δώσουν το έναυσμα να ψάξουμε βαθύτερα. Η Αποστόλα ήταν ακόμη ένας άνθρωπος που «έφυγε», αλλά πρόλαβε, τουλάχιστον, να μοιραστεί μαζί μας τόσο πολύτιμες μνήμες. Αυτό το μικρό αφιέρωμα είναι ένας ελάχιστος φόρος τιμής στη μνήμη της – και μια υπόσχεση ότι οι μνήμες της δεν θα σβήσουν. #Κύπρος #Μάμμαρι #αφιερώματα #παραδοσιακοί_κυπριακοί_γάμοι #αναμνήσεις ♬ original sound – Μένουμε Κύπρο
Για όσο ζουν οι γιαγιάδες και οι παππούδες μας, είναι σαν κινητές βιβλιοθήκες. Κουβαλούν μέσα τους ιστορίες που δεν γράφτηκαν σε βιβλία, εικόνες από εποχές που δεν γνωρίσαμε, συνήθειες και έθιμα που αλλάζουν ή χάνονται χρόνο με τον χρόνο.
Κάθε αφήγησή τους είναι ένα παράθυρο σ’ έναν κόσμο διαφορετικό – πιο απλό, πιο δεμένο με την κοινότητα. Μια τέτοια «κινητή βιβλιοθήκη» ήταν και η Αποστόλα από το Μάμμαρι.
Λίγο πριν φύγει από τη ζωή, μας άνοιξε το σπίτι της, καθίσαμε στην πανέμορφη, παραδοσιακή αυλή του σπιτιού της γεμάτο εσπεριδοειδή δένδρα και μοιράστηκε μαζί μας τις αναμνήσεις της από τους παραδοσιακούς γάμους του τόπου μας, μέχρι τις καθημερινές στιγμές και ασχολίες της. Οι πολύτιμες αναμνήσεις της για τους κυπριακούς γάμους των παλιών χρόνων δεν ήταν πολλές· ήταν όμως αρκετές για να μας συγκινήσουν και, κυρίως, να μας δώσουν το έναυσμα να ψάξουμε βαθύτερα.
Δυστυχώς, δεν προλάβαμε να της δείξουμε το τελικό αποτέλεσμα, αλλά σήμερα, η φωνή της μένει ζωντανή μέσα από αυτή τη μαρτυρία. Το βίντεο αυτό είναι αφιερωμένο στη μνήμη της – και σε όλους εκείνους που κράτησαν τις παραδόσεις ζωντανές.
Το χθες και το σήμερα ενός κυπριακού γάμου: Ένα κομμάτι συλλογικής μνήμης
Όντως, παλιότερα, ο κυπριακός γάμος ήταν ένα κομμάτι συλλογικής μνήμης και ένας ξεχωριστός τρόπος που αγαπούσαν οι Κύπριοι και ένωναν τις οικογένειες, γιορτάζοντας, τη νέα αρχή ενός ζευγαριού. Ήταν μια ολόκληρη γιορτή που κρατούσε μέρες, γεμάτη συμβολισμούς και τραγούδια. Παρόλα αυτά, με το πέρασμα του χρόνου, αρκετά από αυτά τα έθιμα «ξεθώριασαν», όμως κάποια συνεχίζουν μέχρι σήμερα να δίνουν ξεχωριστό χρώμα στη μεγάλη μέρα.
Ευτυχώς, σε όλες τις επαρχίες της Κύπρου διατηρούνται ακόμη βασικά έθιμα, όπως το στόλισμα του γαμπρού και της νύμφης, όπου συγγενείς και φίλοι τους «ετοιμάζουν» με βιολιά και λαούτα και τσιαττίσματα. Τα βασικότερα έθιμα, την ίδια ώρα, ζωντανά κομμάτια της παράδοσης, περιλαμβάνουν το ζώσιμο γεμάτο χαρούμενες ευχές, το κάπνισμα με το καπνιστήρι, ο χορός του πανερκού (τον λεγόμενο τσέστο) με τη συνοδεία μουσικής, το παραδοσιακό ξύρισμα του γαμπρού, που γίνεται μέσα σε κλίμα χαράς και συγκίνησης, αλλά και το πλούμισμα.
Σύμφωνα με μαρτυρίες των γιαγιάδων και των παππούδων μας, παλιότερα οι παραδοσιακοί γάμοι στο νησί μας διαρκούσαν συχνά μέχρι και μία ολόκληρη εβδομάδα. Ξεκινούσαν με τις προετοιμασίες στο σπίτι της νύμφης, με τραγούδια και τσιαττιστά, καθώς και με το ζύμωμα ψωμιών και κουλουριών. Ακολουθούσε το λεγόμενο στόλισμα του κρεβατιού, το οποίο συνοδευόταν από τσιαττιστά με ευχές για γονιμότητα.
Στη συνέχεια γινόταν το ξύρισμα του γαμπρού, η παρουσίαση της προίκας σε κοινή θέα και, τέλος, το μυστήριο στην εκκλησία, που κατέληγε σε μεγάλο γλέντι και φαγοπότι, με ολόκληρο το χωριό καλεσμένο.
Ωστόσο, από περιοχή σε περιοχή της Κύπρου, τα έθιμα αυτά διαφοροποιούνταν ακόμη και στο φαγοπότι-γλέντι. Σε πολλές περιοχές, «πρωταγωνιστής» του γλεντιού ήταν το ρέσι, το οποίο θεωρείται το κατεξοχήν παραδοσιακό φαγητό του γάμου στο νησί. Πρόκειται για ένα έδεσμα που θυμίζει πουργούρι και παρασκευάζεται από σιτάρι, το οποίο μαγειρεύεται αργά σε ζωμό κρέατος. Σε άλλες περιοχές, βασικό έδεσμα ήταν το οφτό κλέφτικο.
Η αλλιώτικη πρόταση γάμου
Όμως, πριν από όλα αυτά, προηγείτο το προξενιό. Ήταν το πρώτο και καθοριστικό βήμα για τη δημιουργία ενός γάμου. Κύριο πρόσωπο στην όλη αυτή διαδικασία, ήταν ο προξενητής ή η προξενήτρα. Ήταν πρόσωπα έμπιστα και σεβαστά στους πιθανούς συμπεθέρους. Ο προξενητής ή η προξενήτρα αναλάμβανε να φέρει σε επαφή τις δύο οικογένειες και να μεταφέρει την πρόθεση του γαμπρού, ότι δηλαδή θέλει να παντρευτεί την τάδε γυναίκα, ο γιος της τάδε οικογένειας.
Αν υπήρχε ενδιαφέρον από πλευράς οικογένειας της νύμφης (καθώς σπάνια λαμβανόταν υπόψη η άποψη της γυναίκας), ακολουθούσαν οι επισκέψεις στα σπίτια, οι συζητήσεις και εν τέλει, το «δόσιμο του λόγου», δηλαδή δινόταν υπόσχεση ότι ο γάμος θα γίνει. Μόνο τότε ξεκινούσαν οι επίσημες προετοιμασίες και τα γαμήλια έθιμα. Θα έλεγε κανείς ότι το προξενιό δεν ήταν απλώς μια πρόταση γάμου αλλά μία διαδικασία που βασιζόταν στον σεβασμό, στην τιμή και στη συμφωνία των οικογενειών.
Οι αναμνήσεις της Αποστόλας: Ξεδιπλώνοντας εικόνες μίας άλλης εποχής
Μέσα σε όλα αυτά, η Αποστόλα, όπως μας είπε εκείνη τη μέρα που μας φιλοξένησε, η προίκα ήταν πάνω από όλα. Μέσα από τη λιτή της αφήγηση ξεδιπλώθηκαν εικόνες μιας άλλης εποχής: τα προιτζιά που ετοιμάζονταν με κόπο χρόνων ήταν πάνω από όλα.
«Η προίκα ήταν πάνω από όλα. Οι κοπέλες εφανήσκαν για να φτιάξουν δεκάδες σεντόνια ταϊστά, μάλλινα, για παράδειγμα. Εφανήσκαμεν τζαι αλατζιές (χοντρό υφαντό κυπριακού υφάσματος) και εβάζαμέν τα ττόπια ττόπια. Έβαλεν με η μάνα μου, για παράδειγμα, να κάμω δέκα-δώδεκα ττόπια αλατζιές, σαράντα-πενήντα σεντόνια για να φανούσειν στον γάμο, τον κυπριακό. Ο γάμος ξεκινούσε από την Τετάρτη. Το κοπάδι που είχαμε έπρεπε να το κουρέψουμε, να πλύνουμε τα μαλλιά, να τα πλώσουμε στα δώματα, για να έρτουν οι γενέτζιες, με τα τραγούδια. Ν’ απλώσουν τα μαλλιά, να ξεράνουν και να τα μαζέψουν το Σάββατο του γάμου. Για να γεμώσουν κρεβάτι και να το ράψουν σαράντα μονοστέφανες. Την νύμφη την κατέβαζαν που το ανόην – καμαρωμένη – για να τη δει ο κόσμος που εγέμωνεν το κρεβάτι».
Εκεί που οι μνήμες ξυπνούν σαν ψίθυροι από το παρελθόν, κάτι άλλο ξαναζωντανεύει και αυτό είναι η ζεστασιά των απλών ανθρώπων της Κύπρου μας. Σε μια εποχή γοργών ρυθμών και απόλυτης λάμψης, τέτοιες αφηγήσεις – όπως ήταν αυτή της Αποστόλας από το Μάμμαρι – μάς θυμίζουν ποιοι είμαστε και από πού ερχόμαστε. Οι παραδόσεις δεν επιβιώνουν μόνο μέσα από έθιμα, αλλά μέσα από τις φωνές των ανθρώπων που τις έζησαν.
Και καταλήγει κανείς στο συμπέρασμα ότι τελικά δεν χρειάζονται πολλά για να σωθεί μια μνήμη. Μερικές εικόνες, λίγες φράσεις και ένα «κλικ» πριν το τελευταίο αντίο αρκούν για να κρατήσουν ζωντανή την παράδοση και να ανοίξουν δρόμους γνώσης για τις επόμενες γενιές.
Η Αποστόλα ήταν ακόμη ένας άνθρωπος που «έφυγε», αλλά πρόλαβε, τουλάχιστον, να μοιραστεί μαζί μας τόσο πολύτιμες μνήμες. Αυτό το αφιέρωμα είναι ένας ελάχιστος φόρος τιμής στη μνήμη της – και μια υπόσχεση ότι οι μνήμες της δεν θα σβήσουν.
Γράφει η Χριστίνα Γεωργίου