Με το που μπαίνει ο ανοιξιάτικος μήνας Μάρτιος, μικρά χέρια απλώνονται ανυπόμονα για να φορέσουν το «μαρτάκι» στο χέρι τους. Μια απλή πλεξούδα από κόκκινη και άσπρη κλωστή δένεται στον καρπό τους – κι όμως, πίσω από αυτή τη λιτή χειρονομία κρύβεται μια παράδοση αιώνων. Στην Κύπρο, όπως και στην Ελλάδα, το «μαρτάκι» ή «μάρτης», δεν είναι απλώς ένα εποχικό αξεσουάρ αλλά ένα σύμβολο ελπίδας, αναγέννησης, προστασίας και συνέχειας, θα έλεγε κανείς, της λαϊκής μνήμης.
Πού συναντάμε αυτό το έθιμο;
Το έθιμο αυτό το συναντούμε στην Κύπρο, στην Ελλάδα αλλά και στα περισσότερα Βαλκανικά κράτη με διαφορετική ονομασία. Για παράδειγμα, στη Βουλγαρία λέγεται Μαρτενίτσα, στην Μολδαβία και Ρουμανία Μαρτσισόρ, στην Αλβανία Βερόρε και στη Βόρεια Μακεδονία Μάρτινκα. Το «μαρτούι», φοριέται από την 1η Μαρτίου μέχρι και τις 31 Μαρτίου.
Όπως γίνεται αντιληπτό από ιστορικές πηγές, οι ρίζες του εθίμου φτάνουν βαθιά στην αρχαιότητα. Ερευνητές συνδέουν το μαρτάκι με τελετουργικά νήματα που φορούσαν οι μύστες στα Ελευσίνια Μυστήρια στην Ελευσίνα. Η σχετική αναφορά στην «κρόκη» – ένα ιερό νήμα δεμένο στο χέρι και στο πόδι τους – καταγράφεται σε μελέτες για τις αρχαίες αποτρεπτικές πρακτικές, όπως αυτές που αναλύει η λέκτορας των αρχαίων Ελληνικών Jane Ellen Harrison στο έργο της Prolegomena to the Study of Greek Religion. Αν και δεν υπάρχει απόλυτη ιστορική συνέχεια που να τεκμηριώνει άμεση σύνδεση, η συμβολική χρήση του νήματος ως προστατευτικού στοιχείου διατρέχει τον ελληνικό πολιτισμό από την αρχαιότητα έως σήμερα.
Πλεκτές κόκκινες και άσπρες κλωστές γεμάτες ζωντάνια
Σύμφωνα με τη λαογραφική παράδοση, ο «μάρτης» φοριέται για να προστατεύει – κυρίως τα παιδιά – από τον «πρώτο ήλιο του Μαρτίου», που θεωρείται ύπουλος και δυνατός. Εξάλλου, το κόκκινο νήμα συμβολίζει τη ζωή και τη δύναμη, ενώ το άσπρο την αγνότητα και την καθαρότητα. Ο συνδυασμός τους λειτουργεί αποτρεπτικά, ως ένα μικρό φυλαχτό δεμένο στο χέρι.
Στην Κύπρο και σε άλλες χώρες πότε το «αποχαιρετάμε» συνήθως;
Στη σύγχρονη κυπριακή εκδοχή, το μαρτάκι παραμένει ζωντανό μέσα από την οικογενειακή και σχολική παράδοση. Στο νησί μας, κατά τη διάρκεια του Πάσχα, το βράδυ του Μεγάλου Σαββάτου βγάζουμε το «μαρτάκι» από το χέρι μας και το ρίχνουμε στη «Λαμπρατζιά», για να καεί μαζί με τον Ιούδα. Είναι ένας συμβολικός αποχαιρετισμός της άνοιξης που μπήκε με τον Μάρτη και μια μετάβαση στο φως της Ανάστασης.
Σε περιοχές της Ελλάδος αλλά και στα Βαλκάνια, το μαρτάκι έχει διαφορετική πορεία. Αρκετοί δάσκαλοι και γονείς, όπως και στην Κύπρο το προσφέρουν στα παιδιά. Παρόλα αυτά, στο τέλος του μήνα, συχνά, το βγάζουν και το δένουν σε δένδρο ή τριανταφυλλιά πιστεύοντας πως έτσι θα φέρει καλή καρποφορία. Σύμφωνα, μάλιστα, με την mixanitouxronou.gr, «το βγάζουν στο τέλος του μήνα, ή το αφήνουν πάνω στις τριανταφυλλιές (Rosa) όταν δουν το πρώτο χελιδόνι, για να τον πάρουν τα πουλιά και να χτίσουν τη φωλιά τους». Ουσιαστικά, η πράξη αυτή συμβολίζει την οριστική έλευση της άνοιξης και την ένωση του ανθρώπου με τη φύση.
Καμία ελπίδα δεν πάει χαμένη…
Σε μια εποχή όπου οι παραδόσεις δοκιμάζονται από τον χρόνο και την ταχύτητα της καθημερινότητας, το μαρτάκι παραμένει μια ήσυχη αλλά δυνατή υπενθύμιση της ταυτότητάς μας. Μια κόκκινη και άσπρη κλωστή που δένει το χθες με το σήμερα, την παιδική αθωότητα με τη συλλογική μνήμη. Και κάθε φορά που δένεται στον καρπό, η άνοιξη δεν έρχεται μόνο στη φύση – έρχεται και μέσα μας.
Γράφει η Χριστίνα Γεωργίου